މުޙައްމަދު ޞާދިޤު ވ. ފިއުލް ސަޕްލައިސް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު (މުޙައްމަދު ޞާދިޤުގެ ޒިންމާތަކާއި ދޯނި ވިއްކުމުގެ ހުއްދައާ ގުޅޭ ބައި)؛ އަލުން ބެލުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ފޮނުވި

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޓްރައިޕާޓައިޓް ގެރެންޓީ އެއްބަސްވުމަކީ ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލައިގެން ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއް ކަމަށް ނެގި ދިފާޢަށް ސިވިލް ކޯޓުން ގޮތެއް ނުނިންމާއިރު، ހައިކޯޓުން ހެކި ވަޒަންނުކޮށް އެ ދިފާޢަށް އިސްވެ ގޮތް ކަނޑައަޅައި ސިވިލް ކޯޓުގެ ޙުކުމް ދެމެހެއްޓުމަކީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 46 ވަނަ މާއްދާއާއި ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 (ށ) (1) އާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 16 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކޮމަން ލޯގެ އުސޫލުތަކުގެ މައްޗަށް ކޮންޓްރެކްޓާ ގުޅޭ ކަންކަން ބިނާވެފައިވާ ރާއްޖެ ފަދަ ޤައުމުތަކުގައި ޢާންމު އުސޫލަކީ ކަވިޔަޓް އެމްޕްޓޯރ (caveat emptor) އެވެ؛ އެއްބަސްވުމުގެ ކުރިން މަޢުލޫމާތު ހާމަކުރުމަކީ ބައިވެރިންނަށް ލާޒިމު ކަމެއް ނޫނެވެ؛ މަޢުލޫމާތު ހާމަނުކޮށް ހުރުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 24)
2. ކަވިޔަޓް އެމްޕްޓޯރ އަކީ ހައްދެއް ނެތި ތަޠުބީޤުކުރެވޭ އުސޫލެއް ނޫނެވެ؛ ހާމަކުރުމުގެ ޒިންމާ އުފެދި، ހާމަނުކުރުމަކީ ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލުން (misrepresentation) ނުވަތަ fraud ގެ ތެރޭގައި ހިމެނިދާނެ އިސްތިސްނާތަކުގެ ތެރޭގައި: (ހ) active concealment، (ށ) half-truths، (ނ) fiduciary relationships، (ރ) uberrimae fidei / utmost good faith ކޮންޓްރެކްޓްތައް، (ބ) changed circumstances، (ޅ) ޤާނޫނުން ހާމަކުރުމުގެ ޒިންމާ މަތިކޮށްފައިވުން ހިމެނެއެވެ. (ޕެރ. 25)
3. ތިން ފަރާތެއްގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި އެއް ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް އިސްތިއުނާފު ރައްދު ނުކުރުމަކީ ހާމަކުރުމުގެ ޒިންމާއާމެދު ސުވާލު އުފައްދަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ޒިންމާ އޮތީ ކަމަށް ބުނާ ފަރާތް (އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތް) ގެ މައްޗަށް އެ ޒިންމާ އޮތްކަން ނުވަތަ ނެތްކަން ކަނޑައެޅުމަކީ ފަނޑިޔާރުގެ ދައުރެވެ. (ޕެރ. 26-27)
4. ގެރެންޓީ އެއްބަސްވުމެއްގައި ކްރެޑިޓަރުގެ މައްޗަށް ހާމަކުރުމުގެ ޒިންމާ އޮތްތޯ ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން، އެއީ ކޮން ބާވަތެއްގެ އެއްބަސްވުމެއްކަން (ޕަރސަނަލް ގެރެންޓީ ނުވަތަ ސެކިއުރިޓީ އެއްބަސްވުން) އާއި، އޭގެ ޒާތާއި، ބައިވެރިންގެ ހައިސިއްޔަތު ބަލަންޖެހެއެވެ؛ އެއްބަސްވުމުގައި ލިޔެފައިވާ ނަމަކުން ބާވަތް ކަނޑައެޅިގެން ނުދެއެވެ. (ޕެރ. 28)
5. ބޭންކުތަކުގެ މުޢާމަލާތްތަކާ ގުޅޭ ބޭރުގެ ޤަޟިއްޔާތަކުން ނެގޭ އުސޫލު، ބޭންކިންގ ޤާނޫނުތައް ނުހިނގާ މާލީ އިދާރާއެއް ނޫން ކުންފުނިތަކުގެ މުޢާމަލާތްތަކަށް ތަޠުބީޤުކުރުމުގެ ކުރިން އެ ތަފާތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އެއީ ޢާންމު ޤާނޫނީ އުސޫލެއްކަން ސާފުކުރަންޖެހެއެވެ؛ ރާއްޖޭގައި ތަޠުބީޤުކުރެވޭ ޢާންމު ޤާނޫނީ އުސޫލުތަކަކީ ހުޅުވިގެންވާ މިނިވަން ދިމިޤްރާޠީ މުޖްތަމަޢުތަކުގައި އެ މައުޟޫޢެއްގައި އިސްތިޤުރާރުވެފައިވާ އުސޫލުތަކެވެ. (ޕެރ. 29، ފުޓްނޯޓް 31)
6. ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 46 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހައިކޯޓަށް އިސްތިއުނާފީ މައްސަލައެއްގެ މައުޟޫޢަށް ގޮތް ކަނޑައެޅޭނީ، ކަންހިނގާފައިވާ ގޮތް ދަށު ކޯޓުން ފުރިހަމައަށް އަދި ޞައްޙަކޮށް ކަށަވަރުކޮށްދީފައިވާނަމަ އެކަންޏެވެ؛ ނޫންނަމަ ވާޤިޢާ އަލުން ބެލުމަށް ދަށު ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރަންވާނެއެވެ. ދަށު ކޯޓުން ގޮތެއް ނުނިންމާ ދިފާޢަކަށް، ހެއްކާއި ޤަރީނާ ވަޒަން ނުކޮށް ހައިކޯޓުން އިސްވެ ގޮތް ކަނޑައެޅުމަކީ 46 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 31-36)
7. ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލިކަމުގެ (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 16 ވަނަ މާއްދާ) ނުކުތާއަށް ގޮތް ކަނޑައެޅޭނީ އެއްބަސްވުމުގެ ކުރިން ދެކެވުނު ވާހަކަތަކާއި ވާޤިޢާތައް ބެލުމަށްފަހު ކަމުން، ދަށު ކޯޓުން ވާޤިޢާ ކަނޑައަޅާފައި ނުވާ ޙާލަތުގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން އެ ނުކުތާއަށް ގޮތެއް ނުނިންމައި، ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 22 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެ ބައި އަލުން ބެލުމަށް ދަށު ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރެއެވެ. (ޕެރ. 37-38)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 12، 13 އަދި 16 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 46 ވަނަ މާއްދާ އަދި 22 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) 1 ވަނަ ނަންބަރު
• އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން [2021] SC 30 (2020/SC-A/100)
• އަމާނާ ތަކާފުލް (މޯލްޑިވްސް) ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑް ވ. ޝަރޫ ލޯންޗް ސަރވިސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2021] SC 01 (2020/SC-A/69)
• ޚަދީޖާ އިބްރާހީމް ދީދީ ވ. މޮރިޝަސް ކޮމަރޝަލް ބޭންކް ލިމިޓެޑް [2022] SC 46 (2021/SC-A/10)
• ޢަލީ މޫސާ ވ. އާޝިޔަތު ނިޒާރު (2013/SC-A/53)
• ޢިމާދު ޔޫސުފް ވ. ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2021] SC 09 (2019/SC-A/09)