މުޙައްމަދު ޞާދިޤު ވ. ފިއުލް ސަޕްލައިސް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (އަޣުލަބިއްޔަތުން)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1084/Cv-C/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ތެލުގެ ވިޔަފާރިއަށް ޕަރސަނަލް ގެރެންޓީ ދީ އުޅަނދެއް ސެކިއުރިޓީއަކަށް ބެހެއްޓި އެއްބަސްވުމުގައި، ކުރީގެ ދަރަނީގެ މިންވަރު ހާމަނުކުރުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 12، 13، 16 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލުމެއްތޯ، އަދި ދަށުކޯޓުން އެ ދިފާޢަށް ގޮތެއް ނުނިންމުމުގެ ނަތީޖާ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޝަރީޢަތަކީ ޚަޞްމުން ހުށަހަޅާ ހެކި ވަޒަންކޮށް ފަނޑިޔާރަށް ބުރަވެވޭ ގޮތަކަށް ގޮތް ނިންމުމެވެ؛ ހުށަހެޅުނު ހެކި، އެ ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތާއި ނިންމުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބުތައް ލިޔެ ބަޔާންކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާއިން ކަށަވަރުކޮށްދޭ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތުގެ މައިގަނޑު އުންސުރެކެވެ. އެހެންކަމުން، ފަރާތަކުން ހުށަހެޅި ދިފާޢަކަށް ގޮތެއް ނުނިންމައި ސަބަބު ބަޔާން ނުކުރުމަކީ ގޯސް ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 31-32، 43)
2. ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލުން ފުރިހަމަވުމަށް، (1) ޙަޤީޤަތާ ޚިލާފު ކަމެއް ތެދެއްކަމުގައި މަކަރުވެރިގޮތަކަށް ދެއްކުން ނުވަތަ ވަކާލާތުކުރުމާއި، (2) އެކަމުގެ މައްޗަށް އިތުބާރުކޮށްގެން އަނެކަކު ކޮންޓްރެކްޓެއްގައި ބައިވެރިވުން ފުރިހަމަވާންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 35-36)
3. ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލުމުގެ ދިފާޢު ލިބިގަތުމަށް، އޮޅުވާލި ޙަޤީޤަތް ދިފާޢު ނަގާ ފަރާތަށް ބަސްބުނެ (express) ނުވަތަ ޢަމަލުން (implied) ބަޔާންކޮށް ނުވަތަ ދައްކައިދީފައިވާކަމުގެ ހެކި ހުންނަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 38)
4. ޢާންމު އުޞޫލުން ހާމަނުކުރާ/ފޮރުވާ/ހަނުހުރި ކޮންމެ ވާޤިޢާއެއް ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލުމަކަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ؛ ހަނުހުރުން އޮޅުވާލުމަކަށް ބެލެވޭނީ ހާމަކުރުމުގެ ޒިންމާ (duty to inform) އޮންނަ ޙާލަތްތަކުގައެވެ. އެފަދަ ޒިންމާ އުފެދެނީ ޒިމްނީ ޝަރުޠަކުން، ނުވަތަ އިތުބާރުގެ މައްޗަށް ބިނާވާ (uberrimae fidei) އެއްބަސްވުންތަކުގައި، އާންމުކޮށް އެއް ބައިވެރިއަކު ހާމަނުކޮށްފިނަމަ އަނެކާއަށް ނޭނގޭނެ މަޢުލޫމާތުގައެވެ. (ޕެރ. 39-40)
5. ގެރެންޓީ އެއްބަސްވުމެއްގައި ކްރެޑިޓަރަށް (ލެންޑަރަށް) ދަރަނިވެރިޔާގެ ދަރަނީގެ މިންވަރު ގެރެންޓަރަށް ހާމަކުރުމުގެ ޒިންމާއެއް ނޯންނާނެއެވެ؛ އެއީ ގެރެންޓަރު އަމިއްލައަށް ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭ މަޢުލޫމާތެކެވެ. (ޕެރ. 41-42)
6. ޙަޤީޤަތް އޮޅުވާލުމުގެ ދިފާޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އޮތީ އެ ދިފާޢު ނަގާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ؛ އެ ޒިންމާ އަދާނުކުރެވޭނަމަ، ދަށުކޯޓުން ދިފާޢަށް ގޮތެއް ނުނިންމި ނަމަވެސް ނިންމުމަށް ބަދަލެއް ނުގެނެވޭނެއެވެ. އަދި ދަށުކޯޓުން އެއްބަސްވުން މާނަކުރި ގޮތަށް އިސްތިއުނާފުގައި ޠަޢުނު ނުކުރާނަމަ އެކަމެއް ހައިކޯޓުން ބަދަލު ނުކުރާނެއެވެ. (ޕެރ. 43)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 6 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 12 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 13 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 16 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (ށ)، (ނ)، (ރ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2020/SC-A/100 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2020/SC-A/69 (އަމާނާ ތަކާފުލް (މޯލްޑިވްސް) ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑް ވ. ޝަރޫ ލޯންޗް ސަރވިސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)، ޕެރ. 31
• ހައިކޯޓު 2016/HC-A/213 (އިޚްތިލާފީ ރައުޔުގައި)
• Lau Hee Teah v Hargill Engineering Sdn Bhd [1980] 1 MLJ 145
• Imperial Bank of India v. Avanasi Chettiar
• A.R. Krishnaswami Aiyar v. The Travancore National Bank Ltd (1940) 1 MLJ 424
• (1838) 4 M. & W. 519: 150 E.R. 1534
• ޙުސްނުއްސުޢޫދު (2016)، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު ދެނެގަތުން، މޯލްޑިވްސް ލޯ އިންސްޓިޓިއުޓް