މުޙުތާޒް މުޙުސިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ޓެރަރިޒަމް މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1) އާއި (2) އާ ޙަވާލާދީ ކުރެވޭ ދަޢުވާގައި، ދައުލަތަށް ނުވަތަ ސަރުކާރަށް ނޭދެވޭ ނުފޫޒެއް ފޯރުވުމުގެ ނުވަތަ ޢާންމުންގެ މެދުގައި ބިރުވެރިކަން އުފެއްދުމުގެ މަޤްޞަދު (ނިޔަތުގެ ރުކުން / mens rea) ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ ކިބައިގައި އޮތްކަން ދައުލަތުން ސާބިތުކޮށްދޭން ޖެހޭނެއެވެ. ނިޔަތުގެ ރުކުން ސާބިތުކޮށްދޭން ނުޖެހޭނީ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ މުޠްލަޤް މަސްއޫލިއްޔަތު (strict liability) އުފުލާންޖެހޭ ޙާލަތްތަކުގައެވެ.

5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ގެ ދަށުން ޢަމަލުގެ ރުކުން (actus reus) ސާބިތުކުރުމަށް، މީހަކު ގަދަކަމުން ފޮރުވަން ނުވަތަ ރަހީނެއްގެ ގޮތުގައި ހިފަހައްޓަން އުޅުނުކަން ނުވަތަ އެކަމުގައި ބައިވެރިވިކަން ސާބިތުކޮށްދޭން ޖެހޭނެއެވެ. ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކޯޓު އަމުރެއް މެދުވެރިކޮށް ފުލުހުންލައްވައި ހައްޔަރުކުރަން އުޅުމަކީ، ޖިނާއީ ޢަމަލެއް ކަމުގައި ބެލިނަމަވެސް، ގަދަކަމުން ފޮރުވުން ނުވަތަ ރަހީނެއްގެ ގޮތުގައި ހިފެހެއްޓުން ނޫނެވެ.

ޓެރަރިޒަމްގެ ޢަމަލެއް ކުރަން އުޅުން (attempt) އާއި ބައިވެރިވުން (participation) އަކީ ތަފާތު ދެ ކުށެވެ. 'ރޭވުން' (7 ވަނަ މާއްދާ) އާއި 'ހިތްވަރުދިނުން' (8 ވަނަ މާއްދާ) އަކީ ވަކި ކުށްތަކަށް ވާތީ، ރޭވުމުގެ ކުށުގައި 6 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާ ޙަވާލާދީ (ނ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ ނުކުރެވޭނެއެވެ. ބައިވެރިވުމުގެ ދަޢުވާއެއް ކުރާނަމަ، ބައިވެރިވި ސިފަ ދައުލަތުން ދަޢުވާގައި ބަޔާންކޮށް، އެ ސިފައާ ގުޅޭ އުންސުރުތައް ސާބިތުކޮށްދޭން ޖެހޭނެއެވެ. ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ބަޔާންނުކުރާ ބައިވެރިވުމުގެ ސިފައެއް ޝަރީޢަތުން ކަނޑައެޅުމަކީ ޤާނޫނީ ހަމައަކުން ރަނގަޅު ގޮތެއް ނޫނެވެ.

'އިތުރު ބަޔަކާއެކު' ކުށްކުރިކަމަށް ބަލައިގެން ބައިވެރިވުން ކަނޑައަޅާނަމަ، އެކަކަށްވުރެ ގިނަ މީހުން އެ ޢަމަލުގައި ހިމެނޭކަމާއި، އެމީހުންގެ މެދުގައި އެއް މަޤްޞަދެއް (common intention) އޮތްކަމާއި، އެ މަޤްޞަދު ޙާޞިލުކުރުމަށް ކަމެއް ކުރިކަން ދައުލަތުން ސާބިތުކޮށްދޭން ޖެހޭނެއެވެ.

ކުށެއް ކުރަން އުޅުމުގެ ދަޢުވާ ބިނާވާނީ އަޞްލު ކުށުގެ މައްޗަށެވެ. އެކަން ސާބިތުކުރުމަށް އަޞްލު ކުށް ކުރުމުގެ ނިޔަތާއި، އެ ނިޔަތުގައި ކަމެއް ކުރިކަމާއި، އެކަން ނާކާމިޔާބުވިކަމާއި، ނާކާމިޔާބުވީ ކުރަން އުޅުނު މީހާގެ އެގުމާއި ފެނުމުން ބޭރުން ދިމާވި ކަމެއްގެ ސަބަބުންކަމާއި، ކުރި ކަމަކީ އަޞްލު ކުށް ކުރުމުގެ އެންމެ ފަހު ތައްޔާރީ ނުވަތަ އެކަމާ އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް ގާތްކޮށްދޭ ކަމެއްކަން ސާބިތުކޮށްދޭން ޖެހޭނެއެވެ. 'ކުރަން އުޅުމާއި' 'ކުރަން ތައްޔާރުވުމަކީ' (preparation) ތަފާތު ދެކަމެކެވެ.

ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ ފަރާތުން އެދުނު ދިފާޢީ ހެކިވެރިޔާ ޙާޟިރުކުރުމަށް ދަށުކޯޓުން އެއްވެސް ކަމެއް ނުކޮށް މައްސަލަ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ކ) ގެ ޙައްޤު ކަށަވަރުނުކުރުމެވެ. ދިފާޢީ ހެކިވެރިޔާ ޙާޟިރުކުރުމަކީ ޝަރީޢަތުން މަސައްކަތްކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. ދައުލަތުގެ މަޤާމެއްގައި ހުރި ފަރާތެއް މަޤްބޫލު ޢުޒުރެއް ނެތި ހެކިބަސްދިނުމުން މަނާވެއްޖެނަމަ، އެކަން މާނަކުރެވެންވާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މަޞްލަޙަތުގައެވެ. ކޯޓަށް އަޑުނާހާ ހެކިބަހެއްގެ އަންދާޒާއެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ސުޕްރީމް ކޯޓު 2011/SC-A/36)

ސިއްރު ހެކި ބަލައިގަންނަންވާނީ، ދައުލަތުން ހުށަހަޅާ ސަބަބުތަކަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ޠަޢުނުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދީ، ޤާނޫނުގައިވާ އިސްތިސްނާއީ ޙާލަތު ވުޖޫދުވެއްޖެކަން ދައުލަތުން ސާބިތުކޮށްދީފިނަމަ، ޝަރީޢަތުން އެގޮތަށް ނިންމާ ސަބަބުތައް ބަޔާންކޮށްގެންނެވެ. ހެކިވެރިއެއް ޢަދުލުވެރިކަން ގެއްލިފައިވާކަން ނޭނގޭނަމަ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2012/SC-A/01 ގެ ޝަރުޠު ގެއްލިފައިވާކަމަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ.

ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 94 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެއް ހާދިސާއަކާ ގުޅިގެން ގިނަ ދަޢުވާތައް އެކުއެކީގައި ކުރިއަށް ގެންގޮސް ހެކިބަސް ނެގުމަކީ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރަށް ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. ކޮންމެ ދަޢުވާއަކަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު ދީފިނަމަ، ވަކި ވަކި އަޑުއެހުންތަކެއް ނުބޭއްވުމަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) އާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ.

ޝަރީޢަތްކުރުމުގެ އިންސާފުވެރިކަން ދެނެގަންނާނީ މައުޟޫޢީ މިންގަނޑަކުންނެވެ. ޢަދާލަތު ޤާއިމުވުމުގެ އިތުރުން ޢަދާލަތު ޤާއިމުވާކަން ފެންނަން ވާނެއެވެ. (ހައިކޯޓު 2018/HC-A/312)