ޢަބްދުﷲ ޝަރީފް ވ. މުހައްމަދު ޙަސަން

ނަތީޖާ: ދެ އިސްތިއުނާފުވެސް ބާޠިލް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (ތަޙުލީލުން)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 3494/Cv-C/2018

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދޯންޏެއް ވިއްކުމުގެ އިންސްޓޯލްމަންޓް އެއްބަސްވުމެއްގައި އަގު ދައްކާ ހަމަކުރުމަށް ދީފައިވާ 32 މަހުގެ އެންމެ ގިނަ މުއްދަތު ހަމަނުވަނީސް، މަހުން މަހަށް ދައްކަންޖެހޭ މިންވަރު ތަކުރާރުކޮށް ނުދެއްކުމުގެ ސަބަބުން ވިއްކާ ފަރާތުން އެއްބަސްވުން ބާޠިލްކުރުމަކީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތް ކަމެއްތޯ (ބުރަދަން ހުރި ސީރިއަސް ޚިލާފެއްތޯ)؛ އަދި ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނައުމުން ދޯނި ދުއްވައިގެން ލިބޭނެ އާމްދަނީ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ނަގައިދޭންޖެހޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދަށުކޯޓުގެ އެއް ޤަޟިއްޔާއެއް ދެފަރާތުން އިސްތިއުނާފުކޮށްފައިވާނަމަ، ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އަޙްމަދު ޝިޔާޛް އަދި އިތުރު ފަރާތްތައް ވ. ފުރަނަ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައެޅި އުޞޫލުން، ދެ ޤަޟިއްޔާ ފަނޑިޔާރުންގެ އެއް ބެންޗަކުން އެކުއެކީގައި ބަލާނެއެވެ. (ޕެރ. 2)
2. އިސްތިއުނާފަށް ހުއްދަ ދެވޭނީ 'އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރާ' މައްސަލަތަކުގައެވެ؛ އެއީ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގައި ކާމިޔާބުވުމުގެ އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތެއް އޮތް ޤާނޫނީ ބަހުސެއް ހިމެނޭކަން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ދައްކާލެވިއްޖެނަމައެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން، ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު). ނުކުތާތައް ފަރުމާކުރެވިފައިވާ ގޮތުން ޤާނޫނީ ބަހުސް ސާފުނުވި ނަމަވެސް، ނުކުތާތައް އެކުއެކީ ކިޔުމުން ޤާނޫނީ ބަހުސެއް ފެނިއްޖެނަމަ އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަނެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 34-35)
3. ދެފަރާތުން ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރުމުގެ ބޭނުމެއް ނެތްކަމަށް ބުނެފިނަމަ (މި މައްސަލައިގައި ދޯނި ޙަވާލުވެފައިވުމުން) ވަގުތީ އަމުރާމެދު ކޯޓުން ގޮތެއް ނުނިންމާނެއެވެ. (ޕެރ. 30-32)
4. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2021] SC 52 ގައިވާ ގޮތުން، ބައިވެރިއެއްގެ ޚިލާފަކާ ގުޅިގެން ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނެވޭނެ މައިގަނޑު ތިން ޙާލަތަކީ: އަނެއް ފަރާތުން ކޮންޓްރެކްޓް ދޫކޮށްލުން، ކޮންޓްރެކްޓުގައިވާ ކަންތައް ނިންމުން މުސްތަޙީލުވުން، އަދި ކޮންޓްރެކްޓުގެ މައިގަނޑު ކަމަކާ ޚިލާފުވުމެވެ. ޚިލާފަކީ ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނައުމުގެ ޙައްޤު މަޢުޞޫމު ފަރާތަށް ލިބިދޭ ޚިލާފެއްކަން ބިނާވަނީ އެ ޚިލާފުގެ ބުރަދަނާއި ސީރިއަސްކަމުގެ މައްޗަށެވެ؛ ބަލާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި ކޮންޓްރެކްޓުން ހޯދި ވިޔަފާރިން މަޢުޞޫމު ފަރާތް މަޙްރޫމުވުމާއި، ޚިލާފު ކޮންޓްރެކްޓުގެ ފުނަށް ދިއުމާއި، ޚިލާފުގެ ޖުމްލަ ނަތީޖާ ހިމެނެއެވެ؛ މަޢުޞޫމު ފަރާތް ހިމާޔަތްކުރުމަށް ނިމުމަކަށް ގެނައުން ކޮންމެހެން ބޭނުންތޯއާއި، ޚިލާފުވި ފަރާތަށް ލިބޭ ގެއްލުން ވަޒަންކޮށް ނިމުމަކަށް ގެނައުން ހުއްދަކުރާ ކަމަށް ބުރަވެވޭނަމަ އެއީ މައިގަނޑު ކަމަކާ ޚިލާފުވުމެވެ. (ޕެރ. 37-39)
5. 'ކޮންމެ މަހަކު މަދުވެގެން' ވަކި އަދަދެއް ދައްކައި 'ގިނަވެގެން' ވަކި މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އަގު ދައްކާ ހަމަކުރަން ވެވޭ އިންސްޓޯލްމަންޓް އެއްބަސްވުމެއްގައި ފުރިހަމަ މުއްދަތަކީ ދައްކާ ހަމަކުރުމުގެ އެންމެ ގިނަ މުއްދަތެވެ. އަގު އަދާކުރުމުގެ އިލްތިޒާމާ ޚިލާފުވީތޯ ބެލުމަށް އެ މުއްދަތު ހަމަވާންދެން މަޑުކުރުން ލާޒިމުކުރުމަކީ ވިއްކި ފަރާތަށް މުޤާބިލު ލިބުން ހަނިވާ ގޮތަށް އެއްބަސްވުން މާނަކުރުމެވެ؛ މާއްދާތައް އެކުއެކީ ކިޔައި މާނަކުރަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 43)
6. އިންސްޓޯލްމަންޓް އުޞޫލުން އަގު އަދާކުރެވޭ މުޢާމަލާތެއްގައި ލަސްވުން އައިސްފައިވާ ނިސްބަތަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ؛ ދިގު މުއްދަތަކަށް ބަހާލެވިފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގައި އަގު ދެއްކުން ލަސްވާއިރަށް ބާޠިލްކުރުން ހުއްދަނުވެދާނެ ނަމަވެސް، ޚިލާފުވި ނިސްބަތް ބޮޑުވާ ވަރަކަށް (ތަކުރާރުކޮށް ޚިލާފުވާނަމަ) އެއީ ބުރަދަން ހުރި ޚިލާފެކެވެ. (ޕެރ. 45-46)
7. ވަކި މުއްދަތަކަށް ކުރިއަށް ގެންދާ އެއްބަސްވުންތަކުގައި ޚިލާފުވި ފަރާތުގެ ޢަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން ކުރިއަށް އޮތް މުއްދަތުގައި އިލްތިޒާމު އަދާކުރާނެކަމުގެ ޔަޤީންކަމާ މެދު ސުވާލު އުފެދޭނަމަ، އެއީ ބުރަދަން ހުރި ސީރިއަސް ޚިލާފެއް ކަމުގައި ބަލައި ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނައުން ކޯޓުން ހުއްދަކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 47-48)
8. ޢާންމު އުޞޫލަކީ، އެއްބަސްވުމުގެ މައިގަނޑު މާއްދާއަކާ ޚިލާފުވެއްޖެނަމަ ޢަމަލުކުރަންވީ އިޖުރާއަތެއް ނުވަތަ ބަދަލު ލިބޭނެ ގޮތެއް އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމަ، އެ ޚިލާފަކީ އެއްބަސްވުން ބާޠިލްކުރެވިދާނެ ބުރަދަން ހުރި ސީރިއަސް ޚިލާފަކަށް ނުވުމެވެ. ނަމަވެސް އެގޮތަށް ކަނޑައެޅުމުގައިވެސް ދެފަރާތުގެ ޢަމަލާއި އޭގެ ނަތީޖާއަށް ބަލަންވާނެއެވެ؛ ނޯޓިސް ދިނުމަށްފަހުވެސް ޚިލާފުވި ފަރާތުން ހައްލުކުރުމަށް ނުވަތަ ފައިސާ ދެއްކުމަށް ޢަމަލެއް ނުކޮށްފިނަމަ، ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ދޭންވާނެކަމަށް އެއްބަސްވުމުގައި އޮތުމަކުން އެއްބަސްވުން ބާޠިލްކުރުމަށް ހުރަސް ނާޅައެވެ. (ޕެރ. 49-50)
9. ޚިލާފުވުމުން ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމަކަށް ގެނައުމުން، ޚިލާފުވި ފަރާތް ކުރިއަށް އޮތް އަސާސީ އިލްތިޒާމުތަކުން ވީއްލެއެވެ؛ ނަމަވެސް ކުރިން ދައްކާފައިވާ ފައިސާގެ މުޤާބިލު އޭނާއަށް ލިބިފައި ނުވާނަމަ، ނިމުމަށް ސަބަބުވީ އޭނާގެ ޚިލާފެއް ކަމުގައި ވިޔަސް އެ ފައިސާ އަނބުރާ ލިބިގަތުމަކީ އޭނާގެ ޙައްޤެކެވެ. ނިމުމާއެކު ޚިލާފުވި ފަރާތުގެ މައްޗަށް ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ދިނުމުގެ ސާނަވީ އިލްތިޒާމު އުފެދެއެވެ؛ އޭގެ ތެރޭގައި ނިމުމުގެ ކުރިން ވި ޚިލާފުތަކާއި، އޭގެ ނަތީޖާއިން ލިބޭ ގެއްލުމާއި، މުސްތަޤްބަލުގައި އަދާކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ނުކުރުމުން ލިބޭ ގެއްލުން ހިމެނެއެވެ (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ). (ޕެރ. 52-54)
10. ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުން ނަގައިދޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ މަޤްޞަދަކީ، ކޮންޓްރެކްޓް ފުރިހަމައަށް ޢަމަލުކުރެވުނުނަމަ ޚިލާފުނުވާ ފަރާތް މާލީ ގޮތުން ހުންނާނެ މަޤާމާ ވީހާވެސް ގާތަށް ގެންގޮސްދިނުމެވެ (ކޮންޓްރެކްޓުން ހޯދި ވިޔަފާރީގެ މަންފާ ލިބިދިނުން). ސީދާ ގެއްލުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓުގައިވާ ކަންތައް ނުކުރުމުން ނުވަތަ ފުރިހަމަނުކުރުމުން ލިބޭ ގެއްލުމެވެ؛ ނުސީދާ ގެއްލުމަކީ އޭގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ނުވަތަ އޭގެ ވިދިގެން ލިބޭ ގެއްލުމެވެ. ބަދަލު ހިސާބުކުރުމުގައި ސަލާމަތްކުރެވުނު ޚަރަދާއި، ގެއްލުން ކުޑަނުކުރުމުން ހިނގި ޚަރަދާއި، ޚިލާފުގެ ނަތީޖާއިން ލިބުނު މަންފާއާއި، ޔަޤީންނުކުރެވޭ ލަފާކުރެވޭ ގެއްލުމާއި، ޚިލާފުގެ މާދުރު ނަތީޖާއާއި، މަޢުޞޫމު ފަރާތުގެ ޢަމަލުން އިތުރުވި ގެއްލުމާއި، ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ޢަމަލު ނުވަތަ ދެމެދަށް ވަންނަ ސަބަބަކުން ވާ ގެއްލުން އުނިކުރަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 55-57)
11. ވިއްކި މުދާ (ދޯނި) އަނބުރާ ޙަވާލުކުރުމާއި ދައްކާފައިވާ ފައިސާ ވިއްކި ފަރާތުގެ އަތުގައި ހުރުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓް ބާޠިލްކުރުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ވިއްކި ފަރާތަށް ލިބޭ މަންފާއެވެ. ގަތް ފަރާތުގެ ޚިލާފަކީ އަގު އަދާނުކުރުން ކަމަށްވާއިރު، އެފަދަ ދޯންޏެއް ދުއްވައިގެން ލިބޭނެ އާމްދަނީ މާކެޓް ރޭޓުން ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ނަގައިދިނުމަށް އެދުމަކީ ޚިލާފުގެ މާދުރު ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ލިބޭ ގެއްލުމަކަށް ވާތީ، އެ ފައިސާ ނަގައިނުދިނުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 60-62)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1) އަދި (2)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/85 (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް) [2021] SC 52 - ފަނޑިޔާރު ޙުސްނުއްސުޢޫދުގެ ރައުޔު
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/31 (އަޙްމަދު ޝިޔާޛް އަދި އިތުރު ފަރާތްތައް ވ. ފުރަނަ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-L/91 (އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2022/SC-A/51 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު)