Saeed Lex
ހައިކޯޓު · 2019/HC-A/427 · 10 އޭޕްރީލް 2022 · ދައުލަތުގެ އިދާރާއެއް ހިމެނޭ އިދާރީ ޠަބީޢަތުގެ ދަޢުވާ

ޢަބްދުލްޣަނީ ވ. ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ނޭޝަނަލް ރަޖިސްޓްރޭޝަން

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 2158/Cv-C/2018

Saeed Lex ގައި ހުޅުވާޙުކުމުގެ ޕީޑީއެފް

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އައިޑީކާޑުގައި ލިޔެފައިވާ އުފަންތާރީޚު ބަދަލުކޮށް ކާވެނީގެ ސެޓްފިކެޓުގައިވާ ޢުމުރަށް ބިނާކޮށް އުފަންތާރީޚު ކަނޑައަޅައިދިނުމަށް އެދުނު ދަޢުވާގައި، ހުށަހެޅުނު ޝަފަހީ ހެކިބަހާއި ލިޔުންތަކުން އައިޑީކާޑުގައިވާ ތާރީޚު ނަފީވޭތޯ، އަދި ސިވިލް ކޯޓުން ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 03/2016 ޢާއްމު ސިޓީއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

  1. ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 03/2016 ޢާއްމު ސިޓީ ބުނާގޮތުން، އުފަންތާރީޚު ނުވަތަ ޢުމުރު ބަދަލުކުރުމަށް އެދޭ މައްސަލަތަކުގައި ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތަށް ބަލަންވާނީ އުފަންތާރީޚު އަންގައިދޭ ރަސްމީ ލިޔުމަކަށެވެ؛ ތަފާތު މަޢުލޫމާތު ހިމެނޭ ގިނަ ލިޔުން ހުރިނަމަ އެންމެ ޞައްޙަކަން ބޮޑު ލިޔުމަށެވެ؛ އޭގެ ތެރެއިން ލިޔުމަކީ ޝަރީޢަތުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައިވާ ލިޔުމެއްނަމަ އެ ލިޔުމަށެވެ؛ ރަސްމީ ލިޔުމެއް ނެތްނަމަ ހެކިންގެ ހެކިބަހަށެވެ. (ޕެރ. 7)
  2. ބޭބެއަށްވުރެ ކޮއްކޮ ދޮށިވުން ނުވަތަ މައިންބަފައިންނާއި ދަރިފުޅުގެ ޢުމުރު ދާދި އެއްވަރުވުން ފަދަ، ރަސްމީ ލިޔުމެއްގައިވާ ޢުމުރަކީ އަސްލު ޢުމުރު ނޫންކަން ސަލާމަތް ބުއްދިއަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ޙާލަތްތަކުގައި، ޢުމުރާބެހޭ ގޮތް ނިންމާނީ ބަދަލުކުރަން ހުށަހަޅާ ސަބަބުތަކަށް ބެލުމަށްފަހު ހެކިންގެ ހެކިބަހުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. (ޕެރ. 8)
  3. ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނާ އުފަންތާރީޚު އަންގައިދޭ ރަސްމީ ލިޔުމެއްގެ ގޮތުގައި ބެލިދާނީ ފޫޅުމާ ފޯމު، ވިހެއުމާއި މަރުވުމާއި އުފަންވުމުގެ ރަޖިސްޓްރީ، އުފަންދުވަހުގެ ސެޓްފިކެޓު، އައިޑީ ކާޑު އަދި ޕާސްޕޯޓު ފަދަ ލިޔުންތަކަށެވެ. (ޕެރ. 10)
  4. އުފަންތާރީޚު އަންގައިދޭ ރަސްމީ ލިޔުމެއް އޮތްނަމަ އުފަންދުވަސް ކަނޑައެޅުމުގައި ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބަލަންވާނީ އެ ލިޔުމަށް ކަމުން، އެ ލިޔުމުގައިވާ ތާރީޚު ޞައްޙަ ނޫންކަން ނަފީކުރާފަދަ ހަރުދަނާ ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހެނީ އެކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތެވެ. (ޕެރ. 12)
  5. ސުޕްރީމް ކޯޓުން ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތުން ސާބިތުވުމުގެ ބާރުގެ ޙައިޘިއްޔަތުން ޝަފަހީ ހެއްކަކީ ކިތާބީ ހެއްކަށްވުރެ ބަލި ވަޞީލަތެކެވެ؛ މީހަކު އަމިއްލައަށް ސަރުކާރުގެ ރަސްމީ އިދާރާއަކަށް ދިން މަޢުލޫމާތަށް ބިނާކޮށް ދޫކުރާ ރަސްމީ ލިޔުމަކީ ޔަޤީނީ ޢިލްމު ޙާޞިލުކުރެވޭ ޤާނޫނީ ޙުއްޖަތެއް ކަމުން، އެފަދަ ލިޔުމެއްގައިވާ އުފަންތާރީޚު ޝަފަހީ ހެކިބަހުން ނަފީ ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 13)
  6. ޤާނޫނު ނަންބަރު 7/92 ގެ 12 ވަނަ މާއްދާ ބުނާގޮތުން، އުފަންދުވަހުގެ ސެޓްފިކެޓުގައިވާ ތާރީޚު ބަދަލުކުރެވޭނީ އެ ތާރީޚަކީ ރަނގަޅު ނޫން ތާރީޚެއްކަމާއި އަލުން ހުށަހަޅާ ތާރީޚަކީ ރަނގަޅު ތާރީޚެއްކަން ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުކޮށްދީ، އެކަމުގެ ޝަރުޢީ ލިޔުމެއް އޮވެގެންނެވެ. (ޕެރ. 14)
  7. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒްގެ ރައުޔު) އައިޑީކާޑުގައިވާ އުފަންތާރީޚުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ޠަޢުނުކުރެވިފައިވާ ޙާލަތުގައި، އެ ކާޑަކީ އެންމެ ޞައްޙަ ލިޔުންކަމަށް އިފްތިރާޟް ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (best evidence rule) ހިނގަނީ ޠަޢުނުކުރެވިފައިވާ ލިޔުމުގެ މައްޗަށް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ޒިންމާއަކީ ކާޑުގައިވާ ތާރީޚު ރަނގަޅު ނޫންކަމާއި ރަނގަޅު ތާރީޚު ނުވަތަ އަހަރު އެހެން ހެކިން ސާބިތުކުރުމެވެ؛ އެކަން ނުކުރެވިއްޖެނަމަ އޭނާގެ އަމިއްލަ އިޤްރާރަށް ބިނާކޮށް ލިޔެފައިވާ ތާރީޚު ބަދަލުކުރެވޭނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 17، 18)
  8. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒްގެ ރައުޔު) ހެކިބަހަކީ ހެކިވެރިޔާ އަމިއްލަ ޙިއްސުތަކުން ދެނެގަތް ކަމެއް ކިޔައިދިނުން ކަމުން، މީހަކު އުފަންވުމުގެ ކުރިން ހިނގި ޙާދިޘާއެއްގެ (މިސާލަކަށް ބޭބެ އުފަންވި ތާރީޚުގެ) ހެކިބަސް ކޮއްކޮއިންނަށް ނުދެވޭނެއެވެ؛ އަދި ކާވެނީގެ ސެޓްފިކެޓު ފަދަ ލިޔުންތަކަކީ ޢާއްމު އުޞޫލުން ބުރަދަން ދެވޭ ލިޔުން ކަމުގައި ވިޔަސް، ކޮންމެ މައްސަލައެއްގައި ހުށަހަޅާ ލިޔުމަށް ވަކިން ބަލަންޖެހޭނެއެވެ؛ އެހެން ލިޔުންތަކާ ފުށުއަރާ މަޢުލޫމާތު ހުރި ލިޔުމަކަށް ބަރޯސާ ނުވެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 20–23)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

މި ޚުލާޞާއާއި އުޞޫލުތައް ނަގާފައިވަނީ AI ބޭނުންކޮށް، އަދި ރިވިއު ނުކުރެވޭ. ޙަވާލާދިނުމުގެ ކުރިން ޙުކުމުގެ ޕީޑީއެފް ބައްލަވާ.