(ނަން ސިއްރުކުރެވިފައި) ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ހުއްދަ ދިނުމާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގައި ފަނޑިޔާރަކު ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވަނީ އިސްތިއުނާފުގެ މަޢުޟޫޢަށް އަސަރުނުކުރާ ކަމެއް (މިސާލަކަށް ލަސްވި ސަބަބު މަޤްބޫލު ޢުޛުރެއްތޯ) ކަމުގައިވާނަމަ، އެ ފަނޑިޔާރު މަޢުޟޫޢީ މައްސަލަ ބެލުމުގައި ބައިވެރިވުމަށް ހުރަހެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 15)

ޤާނޫނުއަސާސީގެ 52 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭނީ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާ ބުއްދި ސަލާމަތުން ހުރެ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ވާ އިޢުތިރާފު (ޤަޟާއީ އިޢުތިރާފު) އެވެ. ޤަޟާއީ އިޢުތިރާފަކީ ޖިނާއީ މައްސަލައެއް ސާބިތުކުރުމަށް އެންމެ ވަރުގަދަ ހެއްކެވެ. (ޕެރ. 20-21)

ހަމައެކަނި މާތްﷲގެ ޙައްޤު އެކުލެވޭ ޙައްދުގެ ކުށްތަކުގައި ވާ އިޢުތިރާފުން ރުޖޫޢަވުމަށް ބުރަދަން ދެވިދާނެ ނަމަވެސް، ޤިޞާޞްފަދަ އާދަމުގެ ދަރިއެއްގެ ޙައްޤު އެކުލެވޭ މައްސަލަތަކުގައި ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ވާ އިޢުތިރާފުން ރުޖޫޢަނުވެވޭނެއެވެ. އެހެން މީހެއްގެ ޙައްޤު އެކުލެވޭ ޞައްޙަ އިޤްރާރެއްގެ މައްޗަށް ޙުކުމްކުރުން ފަނޑިޔާރަށް ލާޒިމުވާއިރު، އިޤްރާރާ ޚިލާފަށް ބުނާނަމަ އެކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އޮންނަނީ އިޤްރާރުވި މީހާގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 22، 30)

މަޙްޟަރުގައި އިޢުތިރާފު ލިޔެވިފައިވާ ބަސްތަކުގައި ދަޢުވާގެ ނަން ހިމެނުނަސް، ޝަރީޢަތުން ތަފްޞީލުކޮށް ސުވާލުކޮށް ކުރެވުނު ދަޢުވާއާއި އިޢުތިރާފުގެ މޭރުމު ސާފުކޮށްދީފައިވާނަމަ، އެއީ ޝަރީޢަތުން ކަށަވަރުނުކުރާ އިޢުތިރާފެއް ކަމުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 28-29)

ބިރުދެއްކުމުގެ ސަބަބުން އިޢުތިރާފުވީކަމަށް ބުނާނަމަ، ބުނި ޢިބާރާތްތަކާއި ނުރައްކަލުގެ ބާވަތް އެނގި، މީހަކު ނުކުރާ ކުށަކަށް އިޢުތިރާފުވާން މަޖުބޫރުވާވަރުގެ ބިރެއް ކަމުގައި ވާންޖެހެއެވެ. ބިރުދެއްކިކަމަށް ބުނާ މީހާވެސް ކުށްވެރިވާ ގޮތަށް ދޮގު ބަޔާނެއް ދިނުމަކީ ބުއްދީގެ ހަމަތަކުން ހަމަޖެހޭ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. ފުށުއަރާ ބަޔާންތަކުގެ މައްޗަށް ރުޖޫޢަވުމަށް އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ސާބިތުނުވެއެވެ. (ޕެރ. 31-33، 42-44)

ވަކީލެއްގެ ޙައްޤާއި ދައުލަތުގެ ވަކީލުގެ ފުރުޞަތު ޝަރީޢަތުން އަދި ޖުވެނައިލް ޖަސްޓިސް ޔުނިޓް މެދުވެރިކޮށް ބުނެދީ، ކުއްޖާއާއި ބެލެނިވެރިޔާ އެ ޙައްޤު ދޫކޮށްލާފައިވާނަމަ، ހަމައެކަނި ވަކީލަކު ނެތި ވި އިޢުތިރާފެއްކަމުގެ ސަބަބުން އެއަށް ބުރަދަން ނުދިނުމަކީ އިންސާފުވެރި ގޮތެއް ނޫނެވެ. ޖިނާއީ ޤާނޫނުތައް ފަހަތަށް ނުހިނގުމުގެ މަބްދައުގެ ދަށުން، ޤާނޫނު ނަންބަރު 18/2019 ގެ 65 ވަނަ މާއްދާއިން ވަކީލަކާ ނުލައި ކުޑަކުދިންގެ ޝަރީޢަތް ހިންގުން ހުއްޓުވުމަކީ އެ ޤާނޫނުގެ ކުރިން ނިމިފައިވާ ޝަރީޢަތްތައް ބާޠިލުކުރަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 39-41)

ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 (ށ) ގެ ދަށުން އެއްފަދަ މައްސަލަތަކުގައި އެ ކޯޓާއި މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ކުރީގެ ޙުކުމްތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެ ކަމަށާއި، އެއް މަރުޙަލާގެ ނިންމުންތަކުގައިވެސް އެއްގޮތް މައްސަލަތަކުގައި އެއް އުޞޫލު ދަމަހައްޓަންވާނެއެވެ. ނަމަވެސް ވަޤާއިޢު އަދި ޙާލަތު ތަފާތުނަމަ ކުރީގެ ނިންމުމެއް ތަފާތުކުރެވިދާނެއެވެ. އިޢުތިރާފުން ބައިވެރިވި ގޮތާއި ނިޔަތު ސާފުކޮށް އެނގޭ މި މައްސަލައަކީ ބާރުދޭ ހެކި ނެތި ރުޖޫޢަވި ކުޑަކުއްޖެއްގެ އިޢުތިރާފު ބަލައިނުގަތް 2016/HC-A/127 އާ ތަފާތު މައްސަލައެކެވެ. (ޕެރ. 37-38، 45-46)

ކުށެއްގައި ބައިވެރިވުމުގެ ކުށަކީ އަސާސީ ކުށާ ވަކި ތަފާތު ކުށެކެވެ. އަސާސީ ކުށްކުރި ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ކުށް ސާބިތުނުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި ބައިވެރިއެއްގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުކުރުމުގައި ބަލަންޖެހެނީ އޭނާގެ ނިޔަތާއި ބައިވެރިވުމުގައި އޭނާގެ ޢަމަލު ހުރި ގޮތަށެވެ. (ޕެރ. 53)

ކުރިން ރާވައި ޖަމާޢަތެއްގެ ގޮތުގައި މީހަކު މަރާލުމުގައި ބައިވެރިވާ ކޮންމެ މީހެއްގެ ކިބައިންވެސް ތަމާލުޢުގެ އުޞޫލުން ޤިޞާޞް ހިފޭނެ ނަމަވެސް (2005/HC-A/56، 2013/HC-A/11)، ޤަޞްދު މަރުގެ ތިން ރުކުން ފުރިހަމަވެ އަސާސީ ކުށް ސާބިތުވާންޖެހެއެވެ. ޙައްދުގެ މައްސަލަތަކުގައި ޝައްކާއި ވަހުމުން ދުރުވާންޖެހޭތީ، އަސާސީ ކުށް ސާބިތުކުރާނެ އެއްވެސް ހެއްކެއް ހުށަނާޅާ، މެރީ ކާކުކަން ނޭނގޭ ޙާލަތުގައި، ހަމައެކަނި ބައިވެރިއެއްގެ އިޢުތިރާފުގެ މައްޗަށް ތަމާލުޢުގެ އުޞޫލުން ޤަޞްދު މަރުގެ އަދަބު ނުކަނޑައެޅޭނެއެވެ. އޭނާއަށް އަދަބު ކަނޑައަޅަންވާނީ ބައިވެރިވި މިންވަރުގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 49-52، 55-63)

ހެކިބަހަކީ ޝަރީޢަތުގައި ސުވާލުކުރެވި ސާފުކުރެވޭ ގޮތަށް ޝަރީޢަތުގައި ދެވޭ ހެކިބަހަކަށް ވާންޖެހޭތީ (2008/HC-A/295)، ޝަރީޢަތަށް ހުށަނާޅާ ހެކިން ތަޙްޤީޤަށް ދިން ބަޔާންތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޤަޞްދު މަރުގެ އަދަބު ނުކަނޑައެޅޭނެއެވެ. (ޕެރ. 59، 62)

އިސްތިއުނާފީ މައްސަލަތަކުގައި ހައިކޯޓުން ބަލަނީ ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުގެ ނިންމުމާ ގުޅޭ ޤާނޫނީ ނުކުތާތަކެވެ. ޙުކުމްކުރުމަށް ފަހު ޢަމަލުކުރަން ފެށުނު ގަވާއިދުތަކުގައިވާ ޝަކުލީ ކަންކަން (ވާރިޘުންގެ ބަޔާން ނެގުމުގެ އިޖުރާއަތު ފަދަ) ފުރިހަމަނުކުރުމަކީ ޙުކުމަށް އަސަރުކުރާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި ދަށު ކޯޓުން އަދަބު ކަނޑައަޅާފައިނުވާ ޙާލަތުގައި ޤާނޫނަށް އައި ބަދަލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އަދަބު ކަނޑައެޅުމަކީ ދަށު ކޯޓުން ބަލަންވާނެ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 65-68)