އިންޑަލްޖް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ ޙުސައިން

ނަތީޖާ: ބައެއް ބަދަލުކުރި (އެޕްރީލް މަހުގެ ކުލީގެ 200,000 ރުފިޔާ ދޭން ކުރި ނިންމުން ބާޠިލު)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 254/Cv-C/2020

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުރިން ބާޠިލުކުރެވުނު އެއް މައުޟޫޢެއްގެ ޤަޟިއްޔާއެއްގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކަށް ދަށު ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯއާއި، ހެކި ވަޒަންކުރުމުގައި ގޯހެއް ހަދާފައިވޭތޯއާއި، ކުއްޔަށްހިފި ފަރާތުން މަހުގެ 1 ވަނަ ދުވަހު ތަން ހުސްކޮށް ވެރިފަރާތާ ޙަވާލުކުރުމުން އެ މަހުގެ ކުލި ދައްކަންޖެހޭނެތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ހަމަ އެއް މައުޟޫޢެއްގައި ކުރިން ހުށަހަޅައި ބާޠިލުކުރެވުނު ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ހެކިތައް، އިސްތިއުނާފުކުރެވުނު ޤަޟިއްޔާގެ ފައިލުގެ ރެކޯޑުގައި ހިމަނައި ދަށު ކޯޓުން ބަލައިގަނެފައިވާނަމަ، އެ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1) އާ ޚިލާފު ނިންމުމެއް ނޫނެވެ.
2. ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އިންކާރުކުރަމުންދަނިކޮށް ކުރީގެ ޤަޟިއްޔާގައި ނެގި ހެކިބަސްތަކާއި ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރަން ނިންމާނަމަ، އެ ނިންމުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބު ފަނޑިޔާރު ލިޔެ ބަޔާންކުރުމުން ނިންމުން ފުރިހަމަވާނެއެވެ؛ ނަމަވެސް އެ ސަބަބު ނުލިޔުމަކީ މި މައްސަލައިގައި ޙުކުމް ބާޠިލުކުރާ ސަބަބެއްގެ ގޮތުގައި ނުބެލެވުނެވެ.
3. ކުއްޔަށްހިފި ތަން ދޫކޮށްދިޔައީ ވެރިފަރާތުން އަންގައިގެންކަމުގެ ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮންނަނީ އެ ދަފްޢު ނަގާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ؛ އެކަން މަދަނީ މިންގަނޑުން ސާބިތުނުކުރެވޭނަމަ، ދަށު ކޯޓުން ހެކި ވަޒަންކުރުމުގައި ގޯހެއް ހަދާފައިވާކަމަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ؛ ރިޕޯޓުގައިވާ ލިޔުމުގެ ކުށަކުން ނިންމުމަށް އަސަރެއް ނުކުރެއެވެ.
4. ކުލީގެ އެއްބަސްވުމުގައި "ކޮންމެ މަހެއްގެ 1 ވަނަ ދުވަހު ކުލި ދައްކަންވާނެ" ކަމަށް ބަޔާންކުރާ މާއްދާއަކީ ކުލި ދައްކަންވީ ވަގުތު ކަނޑައަޅާ މާއްދާއެކެވެ؛ އެއީ ކުލީގެ އިލްތިޒާމުގެ މުއްދަތު ކަނޑައަޅާ މާއްދާއެއް ނޫނެވެ. އެއްބަސްވުމުގެ ޢިބާރާތްތައް ކިޔަންޖެހޭނީ އެ ބޭނުންކޮށްފައިވާ މަޤްޞަދާއި ޙާލަތަށް ބަލައިގެންނެވެ.
5. ކުއްޔަކީ ތަނުގެ ޙިޔާޒަތާއި ބޭނުމުގެ މުޤާބިލުގައި ދައްކާ އެއްޗެއް ކަމުން، ކުއްޔަށްހިފި ތަން ހުސްކޮށް ވެރިފަރާތުން އެއްވެސް ދެބަސްވުމެއްނެތި ތަނާ އަނބުރާ ޙަވާލުވެއްޖެނަމަ، ދެފަރާތުގެ ޢަމަލުން ކޮންޓްރެކްޓަށް ޢަމަލުކޮށް ނިމުނުކަމަށް (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ކޮންޓްރެކްޓް ނިމުމާބެހޭ މާއްދާގެ (ށ)) ބެލެވޭނެއެވެ؛ ފަހުން އަންނަ ދުވަސްތަކަށް ކުލި ދައްކަންޖެހޭނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ނެތެވެ.
6. އެއްބަސްވުމުގައިވާ ނޯޓިސް ނުދީ ކުއްޔަށްހިފި ތަން ދޫކޮށްލުމަކީ އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވުމެއް ކަމުގައި ބެލިނަމަވެސް، އޭގެ ނަތީޖާއަކީ ކުލީގެ އިލްތިޒާމް ދެމިހުރުމެއް ނޫނެވެ؛ އޭގެ ނަތީޖާއަކީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ސީދާ ލިބުނު ނުވަތަ ލިބިދާނެކަން އެނގިފައިވާ ޙަޤީޤީ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ޙައްޤު އުފެދުމެވެ.
7. ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގެ މަޤްޞަދަކީ ވީ ގެއްލުން ފޫބެއްދުމެވެ؛ އެއީ އިނާމެއް ނުވަތަ އަދަބެއް ދިނުމެއް ނޫނެވެ (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް). ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ޙައްޤު، ޤާނޫނު ތަންނުދޭ މަންފާއެއް ހޯދުމުގެ ޙައްޤަކަށް ބަދަލުކުރެވޭކަށް ނެތެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/13 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގެ (1)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ) ގެ (1) އަދި (2)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ ކޮންޓްރެކްޓަށް ޢަމަލުކޮށް ނިމުމާބެހޭ މާއްދާގެ (ށ) (ޕީޑީއެފްގައި "33 ވަނަ މާއްދާ"؛ ނަންބަރު ސާފުނުވޭ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/85 (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް) [2021] SC 52