މުޙައްމަދު ޝާހިދު ވ. އެލް.އެފް ކޮންސްޓްރަކްޝަން ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު؛ ފުރިހަމަ ޝަރީޢަތެއް ކޮށް ހެކި ވަޒަންކޮށް ނިންމުމަށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 528/Cv-C/2018

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އެއް މުޢާމަލާތެއްގެ ތެރެއިން އުފެދުނު ދެ ޤަޟިއްޔާގެ ތެރެއިން އެއް ޤަޟިއްޔާ (528/Cv-C/2018) އަނެއް ޤަޟިއްޔާ (657/Cv-C/2018) ގައި ގޮތް ކަނޑައެޅިފައިވާތީ ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭނެ ކަމަށް ނިންމުމަކީ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްތޯ؛ އިސްތިއުނާފު ނުކުރާ ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ނިންމުމަށް އިސްތިއުނާފުގައި ބެލިދާނެތޯ؛ އަދި ކުލީގެ އެއްބަސްވުން ފްރަސްޓްރޭޓް ނުވާކަމަށް ނިންމުމުގައި ހެކި ރަނގަޅަށް ވަޒަންކޮށްފައިވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. އެއް މުޢާމަލާތެއްގެ ތެރެއިން އުފެދުނު ނުވަތަ ޤާނޫނީ އެއް ސުވާލެއް ނުވަތަ އެއް ވާޤިޢާއެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވާ ދެ ޤަޟިއްޔާ ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ޤަޟިއްޔާ އެއްކޮށްލައިގެން (consolidation) ހިންގުމަކީ، ފަރާތަކުން ނޭދުނަސް ކޯޓަށް ލިބިފައިވާ ވިރާސީ ބާރުގެ ތެރެއިން އަމިއްލަ އިސްނެގުމުން (sua sponte) ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. މީގެ އަސާސަކީ ވަގުތާއި ޚަރަދު ސަލާމަތްކުރުމާއި، އަޑުއެހުންތައް ތަކުރާރުނުވުމާއި، ފުށުއަރާ ޙުކުމްތަކުން ރައްކާތެރިވުމެވެ. އެއްކޮށްލި ޤަޟިއްޔާތަކުގެ ނިމުނުގޮތް އެއް ރިޕޯޓަކުން އޮތުމަކީ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތެވެ. އެއްކޮށްނުލިނަމަވެސް ޝަރީޢަތްތައް އެކުގައި (joint trial) ހިންގައި ވަކިވަކި ރިޕޯޓް ލިޔުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 87-88)
2. މަދަނީ ޚުޞޫމާތެއްގައި ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮންނަނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ. ރައްދު ދަޢުވާ (counter-claim) ނުވަތަ ދިފާޢީ ދަޢުވާއެއް ހުށަހަޅާ ފަރާތްވެސް އެ މާނައިގެ ތެރޭގައި ހިމެނެއެވެ. ދެ ޤަޟިއްޔާ އެއްކޮށްލުމާ ނުވަތަ އެކުގައި ހިންގުމާމެދު ގޮތެއް ނުނިންމާ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ދިފާޢުގައި ހުށަހެޅި ހެކި އަނެއް ފަރާތުގެ ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމުގެ އަސާސަކަށް ހެދުމަކީ ޝަރީޢަތް ހިންގުމުގެ ޢާންމު އުޞޫލާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 90، 119-120)
3. ޢާންމު އުޞޫލަކީ ހައިކޯޓުން ބަލާނީ އިސްތިއުނާފުކުރި ޤަޟިއްޔާ ކަމާއި، އިސްތިއުނާފު ނުކުރާ ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމަކީ އިސްތިއުނާފުގެ ހަމައެއް ނޫންކަމާއި، ކަނޑައެޅި ނިޔާގެ ބާރު ލިބިފައިވާ ޙުކުމް ދެމި އޮންނާނެކަމެވެ. ނަމަވެސް، އިސްތިއުނާފުކުރި ޤަޟިއްޔާގެ ޙުކުމް މުޅިން ބިނާކޮށްފައިވަނީ އިސްތިއުނާފު ނުކުރާ ގުޅުންހުރި ޤަޟިއްޔާއެއްގައި ފާހަގަކުރި ކަންކަމާއި އެ ޙުކުމުގެ މައްޗަށްނަމަ، އިސްތިއުނާފުކުރި ޤަޟިއްޔާ ބެލުމަށްޓަކައި އެ ޤަޟިއްޔާގެ ނިންމުމާއި އެއަށް ވާޞިލުވި ސަބަބުތަކަށް ބެލުމަކީ އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 99-105)
4. ގުޅިފައިވާ ދެ ޤަޟިއްޔާ ވަކިން ހިންގައި އެއް ރިޕޯޓެއް ލިޔުނަސް ނުވަތަ އެއްކޮށް ހިންގައި ދެ ރިޕޯޓް ލިޔުނަސް، ދަޢުވާއާއި ރައްދު ދަޢުވާއާއި ޖަވާބާއި، ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި އެ ހެކި ތަޢުނުކުރި ގޮތާއި ނިކުތް ނަތީޖާ ރިޕޯޓުން ސާފުވާންޖެހެއެވެ. ވަކި ޤަޟިއްޔާއެއްގައި އެދިފައިވާ ކަންކަމަށް އެހެން ޤަޟިއްޔާއެއްގައި ގޮތް ކަނޑައެޅިފައިވާކަމަށް ފަނޑިޔާރަކު ބުނާނަމަ، އެ ކަންކަން ގުޅުވައި ނިންމުމަށް ވާޞިލުވި ގޮތް ކޮންމެވެސް ރިޕޯޓަކުން ފެންނަން ޖެހެއެވެ. ހަމައެކަނި 'ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާނެ' ކަމަށް ލިޔުމުން ފުދިގެން ނުދެއެވެ. (ޕެރ. 96-100، 106-109)
5. ކުލީގެ އެއްބަސްވުމެއް ފްރަސްޓްރޭޓް ނުވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމުން، ހެކި ވަޒަން ނުކޮށް، އަނެއް ފަރާތް އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވިކަން ސާބިތު ނުވެއެވެ. އަދި ކޮންޓްރެކްޓެއް ފްރަސްޓްރޭޓްވަނީ ވަކި ލިޔުމެއްގައިވާ ތާރީޚެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެގެން ނޫނެވެ. ތަން ހުސްކުރަން ދިން ނޯޓިހުގެ ތާރީޚާއި އިންޖިނިއަރގެ ދެވަނަ ރިޕޯޓުގެ ތާރީޚަށް އެކަނި ބަލައި، ކުރީގެ އިންސްޕެކްޝަނުން ފާހަގަކުރެވުނު ޙާލަތަށް ނުބަލާ ނިންމުމަކީ ހެކި ރަނގަޅަށް ވަޒަންކޮށްގެން ނިންމި ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 117، 125-128)
6. ކޮންޓްރެކްޓް ފްރަސްޓްރޭޓްވާނީ ކޮންޓްރެކްޓް ކުރުމަށްފަހު، އެ ކޮންޓްރެކްޓް ބިނާކުރި ޙަޤީޤަތުގެ މުހިންމު ބައެއް (radical change) ބައިވެރިންނަށް ނޭނގި ނުވަތަ އެމީހުންގެ ބާރެއް ނެތި (without default) ބަދަލުވުމުންނެވެ. ޤާނޫނު ނޭނގުމަކީ ކޮންޓްރެކްޓް ބާޠިލުވާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. ބައިވެރިއެއްގެ އިހުމާލު ނުވަތަ އަމިއްލަ ކުށުން މެދުވެރިވާ ޙާލަތަކީ ފްރަސްޓްރޭޝަނެއް ނޫނެވެ. ޤާނޫނީ ނުވަތަ ފިޒިކަލް ގޮތުން ކޮންޓްރެކްޓްގައިވާ ގޮތަށް ޢަމަލުކުރުން ނުކުރެވޭ ޙާލަތަކީ ފްރަސްޓްރޭޝަން ވެދާނެ ޙާލަތްތަކެވެ. (ޕެރ. 123-124) [ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒުގެ ރައުޔު؛ ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީ މި ޕެރެގްރާފްތަކަށް ތާއީދު ނުކުރައްވައެވެ]
7. ދަށުކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމި ފަހުން ނިންމާފައިވާ މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ޤަޟިއްޔާތަކުގައި ކަނޑައެޅި އުޞޫލަކަށް ދަށުކޯޓުން ޢަމަލުނުކުރިކަމަށް ބުނެ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއް ބިނާކުރުމަކީ ހަމަޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 80) [ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒުގެ ރައުޔު؛ ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީ މި ޕެރެގްރާފަށް ތާއީދު ނުކުރައްވައެވެ. ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 45 ގައިވެސް މިފަދަ ބަޔާނެއް ވެއެވެ]
8. އިޚްތިލާފީ ރައުޔު (ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢު): ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 36 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ހައިކޯޓަށް ލިބިގެންވަނީ ދަށުކޯޓުތަކުން ނިންމާ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން އިސްތިއުނާފަށް ހުށަހެޅޭ ނިންމުންތައް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞެވެ. އިސްތިއުނާފުކޮށްފައި ނެތް ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ނިންމުމަށް އިސްތިއުނާފުކުރި އެހެން ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ތެރެއިން ތަޢުނުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާއާއި ޤާނޫނާ އެއްގޮތް ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 54-62)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 11 ވަނަ މާއްދާ (ޙުކުމުގައި ނަޤުލުކޮށްފައިވާ ގޮތުން)، 19 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)، 22 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)، 23 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 77 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 36 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) (އިޚްތިލާފީ ރައުޔު)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާ (އިޚްތިލާފީ ރައުޔު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/SC-A/31 (އަޙްމަދު ޝިޔާޛް އަދި އިތުރު 2 ފަރާތެއް ވ. ފުރަނަ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް) ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/HC-A/277 (ޢަލީ މުނީރު ވ. އާސިމް ތައުފީޤް) ޤަޟިއްޔާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ) ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/HC-A/490 (މުޢީން ޙަސަން ވ. ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން) ޤަޟިއްޔާ (އިޚްތިލާފީ ރައުޔު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/SC-A/26 ޤަޟިއްޔާ އަދި 2022/SC-HCL/45 (މި އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަތުމާ ގުޅޭ ނިންމުންތައް)