އަޙްމަދު އިބްރާހީމް އަދި އިތުރު 2 މީހުން ވ. އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް

ނަތީޖާ: ޤަރާރާ ގުޅޭ ނުކުތާ އިޚްތިޞާޞް ނެތުމުން ބަލައިނުގަނެވުނު؛ ޢާންމު ޤާނޫނުތަކެއްގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ވަނަ ނަންބަރު ބާޠިލު (އަޣުލަބިއްޔަތުން)

ކީވޯޑުތައް: ދުސްތޫރި މައްސަލަ، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤަރާރު، ޤާނޫނު ނަންބަރު 68/4ޖ (ޢާންމު ޤާނޫނުތަކެއް)ގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ވަނަ ނަންބަރު، ރޭޝިއޯ ޑެސިޑެންޑައި (ratio decidendi)، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 144 ވަނަ މާއްދާ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 274 ވަނަ މާއްދާ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 299 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ 1 ވަނަ ނަންބަރު، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 27 ވަނަ މާއްދާ، މަދަނީ އަދި ސިޔާސީ ޙައްޤުތަކާބެހޭ މުއާހަދާ

ދަށު ކޯޓު: - -

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤަރާރު ނަންބަރު 5/2022 ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފުކަމަށް ބުނެ ހުށަހަޅާ މައްސަލައެއް ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ހައިކޯޓަށް ލިބިގެންވޭތޯ، އަދި ޤާނޫނު ނަންބަރު 68/4ޖ (ޢާންމު ޤާނޫނުތަކެއް) ގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ވަނަ ނަންބަރު (އަމަންޢާންމަށް ގެއްލުމެއް ލިބިދާނެ ވާހަކަ މަނާކުރުން) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 27 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުވެ ބާޠިލުވޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤަރާރު ނަންބަރު 5/2022 (ވަކި ޤައުމުތަކާމެދު ނަފުރަތު އުފެއްދުމަށް ހިންގާ ހަރަކާތްތައް ހުއްޓުވުން) އާއި ޢާންމު ޤާނޫނުތަކެއްގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ވަނަ ނަންބަރު ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފުކަމަށް ބުނެ ތިން ރައްޔިތަކު ދުސްތޫރީ މައްސަލައެއް ހުށަހެޅިއެވެ. ސުޕްރީމް ކޯޓުން މައްސަލަ ބަލައިނުގަނެ، ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ހައިކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ބާވަތުގެ މައްސަލައެއް ކަމަށް ރަޖިސްޓްރާރގެ ނިންމުން މުރާޖަޢާކޮށް ނިންމިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ހުށަހެޅި ފަރާތްތަކުން ބުނީ ޤަރާރަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ބާރުން ބޭރުން އަސާސީ ޙައްޤު ހަނިކުރާ ބާޠިލު ޤަރާރެއް ކަމަށާއި، 8(2) ވަނަ ނަންބަރަކީ vague އަދި overbroad ނަންބަރެއް ކަމަށާއި، ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނިންމުމަށް ތަބާވާން ޖެހޭ ކަމަށެވެ. ދައުލަތުން ބުނީ ޤަރާރަކީ ޤާނޫނެއް ނުވަތަ ގަވާއިދެއް ނޫންކަމުން ހައިކޯޓަށް އިޚްތިޞާޞް ނެތް ކަމަށާއި، 8(2) ވަނަ ނަންބަރު އިޞްލާޙުކުރުމަށް 144(ށ)(2) ގެ ދަށުން ފުރުޞަތު ދޭންވީ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރާރގެ ނިންމުން މުރާޖަޢާކުރި ނިންމުމަކީ އިޖުރާއީ ނިންމުމެއް ކަމުން ހައިކޯޓަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބޭކަމުގެ ރޭޝިއޯއެއް ނޫނެވެ؛ ޤަރާރަކީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 37 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށަށް ވަންނަ ޤާނޫނެއް ނުވަތަ ގަވާއިދެއް ނޫނެވެ. 8(2) ވަނަ ނަންބަރުގައި 'އަމަންޢާންމު' ގެ ތަޢުރީފެއް ނެތި އަސާސީ ޙައްޤެއް ހަނިކުރާކަމާއި، ދައުލަތުން ވެސް އެއީ ތަޢާރުޟުވާ ނަންބަރެއް ކަމަށް 2008 ގައި ލިސްޓުކޮށް 15 އަހަރު ވަންދެން އިޞްލާޙު ނުކުރާތީ، އެ ނަންބަރު ބާޠިލުކުރީއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުގެ ނިންމުމެއްގެ ތެރެއިން ދަށު ކޯޓުތަކުން ތަބާވުން ލާޒިމުވަނީ އެ މައްސަލައިގެ ރޭޝިއޯ ޑެސިޑެންޑައި (ނިންމުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބު) އަށެވެ؛ އޮބިޓަރ ޑިކްޓަމަކީ ތަބާވުން ލާޒިމުނުވާ ނަމަވެސް ބާރުއަޅާ (persuasive) ކަމެކެވެ. ރޭޝިއޯ ދެނެގަތުމަށް ރިވަރސަލް ޓެސްޓާއި މެޓީރިއަލް ފެކްޓްސް ޓެސްޓް ފަދަ ޓެސްޓުތައް ބޭނުންކުރެވެއެވެ. (ޕެރ. 16-22)
2. ޚަޞްމުން ޙާޟިރުކޮށް އަޑުއަހައި ވާޤިޢާތަކަށް ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކޮށް ނިންމާ ނިންމުމެއް ނޫން، ރަޖިސްޓްރާރގެ ނިންމުން މުރާޖަޢާކޮށް ސުޕްރީމް ކޯޓުން ނިންމާ ނިންމުމަކީ އިޖުރާއީ ނިންމުމެކެވެ؛ މައްސަލައެއް 'ހައިކޯޓަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭ ބާވަތުގެ' ކަމަށް އެފަދަ ނިންމުމެއްގައި ބުނުމަކީ ހައިކޯޓަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބޭކަމުގެ ރޭޝިއޯއެއް ނޫނެވެ، އަދި ހައިކޯޓުން އަމިއްލައަށް އިޚްތިޞާޞް ބަލައި ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 24-27)
3. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 37 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދުސްތޫރީ މައްސަލައެއް ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ހައިކޯޓަށް ބެލެވޭނީ ޤާނޫނެއް ނުވަތަ ޤާނޫނަކުން ބާރުލިބިގެން ހަދާ ގަވާއިދެއް ޤާނޫނުއަސާސީއާ ތަޢާރުޟުވާކަމަށް ބުނާ މައްސަލަތަކެވެ؛ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤަރާރަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 274 ވަނަ މާއްދާގެ މާނައިގައި 'ޤާނޫނެއް' ނުވަތަ ގަވާއިދެއް ނޫންކަމުން، އެ ޤަރާރާ ގުޅޭ ނުކުތާ ހައިކޯޓުގައި ފުރަތަމަ މަރުޙަލާއިން ނުބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 28-36، 41)
4. ޖާއިޒު ޤާނޫނީ އަސާސަކާއި ސަބަބުތަކާއެކު ހުށަހަޅާ އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޟަކީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 421 ވަނަ މާއްދާގެ މާނައިގައި ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމެއް ނޫނެވެ؛ ހުށަހެޅުމަކީ ނަހަމަ ބޭނުމެއް ނޫންކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އޮތީ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅި ފަރާތުގައެވެ. (ޕެރ. 37-40)
5. 2008 ގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ ކުރީގެ ޤާނޫނެއް ނުވަތަ އޭގެ މާއްދާއެއް މިހާރުގެ ޤާނޫނުއަސާސީއާ ޚިލާފުކަމަށް ބުނެ ހުށަހެޅޭ މައްސަލައެއްގައި، އެ މާއްދާ ބާޠިލުކުރުމުގެ ބާރާއި އިޚްތިޞާޞް ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 (ނ) އާއި 143 (ހ) ގެ ދަށުން ހައިކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ. (ޕެރ. 53-54)
6. ޚިޔާލުފާޅުކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ހަނިކުރެވޭނީ ޤާނޫނުގެ ޒަރިއްޔާއިން، ކޮންމެހެން ބޭނުންވާ ޙާލަތެއްގައި، ބޭނުން ހާޞިލުވާ މިންވަރަށް (proportionate) އަދި މަފްހޫމްތައް ސާފު (clear and unambiguous) ގޮތަކަށެވެ؛ އަސާސީ ޙައްޤެއް ހަނިކޮށްފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާ އެއްގޮތަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށްކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އޮތީ ދައުލަތުގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 44-46، 56-57)
7. 'އަމަންޢާންމަށް ގެއްލުމެއް ލިބިދާނެ ވާހަކަ' ގެ ތަޢުރީފާއި ގައިދު ބަޔާންނުކުރާ ޤާނޫނު ނަންބަރު 68/4ޖ ގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ވަނަ ނަންބަރަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 27 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ބާޠިލު ނަންބަރެކެވެ (އަޣުލަބިއްޔަތު ރައުޔު). (ޕެރ. 55، 58، 64)
8. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 299 (ށ) (1) ގެ އިންތިޤާލީ ޒިންމާ ދައުލަތުން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްގައި ފުރިހަމަނުކޮށް، ބާޠިލުކުރުމުން ޤާނޫނީ ހުސްކަމެއް ނުވަތަ ފޫނުބެއްދޭ ގެއްލުމެއް ވާނެކަން ބަޔާންނުކުރާނަމަ، 144 (ށ) (2) ގެ ދަށުން ނިންމުމަށް ޢަމަލުކުރުން ލަސްކޮށް އިޞްލާޙުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދޭންޖެހޭ ޙާލަތެއް ނެތެވެ؛ އެފަދަ އަމުރަކަށް އެދޭ ފަރާތުން އޭގެ ސަބަބު ކޯޓާ ހިއްސާކުރަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 59-62)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16، 19، 27، 64، 68، 94، 115 (ނ)(ރ)(މ)، 141، 143 (ހ)(ނ)(ރ)، 144 (ހ)(ށ)، 145 (ނ)، 268، 274 (ހ)، 299 (ށ)(1) ވަނަ މާއްދާތައް
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 68/4ޖ (ޢާންމު ޤާނޫނުތަކެއް) ގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ (2) ވަނަ ނަންބަރު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 11 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)(3)، 37 ވަނަ މާއްދާ، 77 ވަނަ މާއްދާ
• ހައިކޯޓު ގަވާއިދުގެ 25 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 421 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/13 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)(2)
• ޤަރާރު ނަންބަރު 5/2022 (ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤަރާރު)
• International Covenant on Civil and Political Rights, Article 19
• Universal Declaration of Human Rights, Articles 19 and 29(2)
• UN Human Rights Committee, General Comment No. 34
• Velichkin v. Belarus, Communication No. 1022/2001 (Human Rights Committee)
• 2019/SC-C/37 (ޑޮކްޓަރ މުޙައްމަދު ޖަމީލް އަޙްމަދު ވ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިދާރާ)
• 2022/SC-LRD/36 (ރަޖިސްޓްރާރގެ ނިންމުން މުރާޖަޢާކޮށް ނިންމި ނިންމުން)
• SC-197/REG/2022/70 (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރާރގެ ނިންމުން)
• 2019/SC-A/15 (އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް ވ. އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2020/HC-DM/05 (އެޑްވޮކަސީ ޗެމްބަރސް އެލް.އެލް.ޕީ ވ. ދިވެހި ދައުލަތް)
• 2012/SC-C/24
• 2022/HC-DM/04