އިންސައިޑް ޕްލަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އާރކް އެން ސިއެލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލުކޮށް، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދުނު ފޯމާމެދު 117 ވަނަ މާއްދާގެ ތަރަހައިން ގޮތެއް ނިންމުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 472-CVC-2024

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ނުދައްކާ ހުރި މަސައްކަތުގެ އަގާއި ގެއްލުމުގެ ބަދަލާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދަށް އެދޭ ދަޢުވާއެއްގައި ފޯމު 26 (ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދޭ ފޯމް) މެދުވެރިކޮށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވޭނެތޯ ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރަށް އެދޭ ފޯމުން އެދެންޖެހޭތޯ. އަދި ސަބަބު ބަޔާންނުކޮށް ނިންމުމާއި، ކުރީގެ ނިންމުންތަކާ ޚިލާފަށް ނިންމުމަކީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. (ޕެރ. 29-32) މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 21، 111، 112 އަދި 115 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވުމަށްފަހު ކަނޑައަޅާފައިވާ މުއްދަތުގައި ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުމެއް ނުވަތަ ދިފާޢެއް ހުށަނާޅައިފިނަމަ، ޝަރީޢަތެއް ހިންގުމަކާނުލައި އަދި އިތުރު ނޯޓިހަކާނުލައި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރެވިދާނެއެވެ.
2. (ޕެރ. 33-37، 43) ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދެވެނީ ދެ ގޮތަކަށެވެ: (1) 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ދަޢުވާތަކުގައި (ފައިސާގެ އަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ، ފައިސާގެ އަދަދު ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ދަޢުވާ، މުދަލުގެ އަގު ދެއްކުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދީފައިވާ މުދާ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ދަޢުވާ، އަދި މީގެ ތެރެއިން އެއަށްވުރެ ގިނަ ފަރުވާ ހިމެނޭ ދަޢުވާ) ޚާއްޞަ ފޯމު (ސިވިލް ކޯޓުގައި ފޯމު 26) މެދުވެރިކޮށް؛ (2) އެނޫން ފަރުވާއަކަށް އެދޭ ދަޢުވާތަކާއި 122 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ޙާލަތްތަކުގައި، 21 ވަނަ ބާބު 'ކޯޓު އަމުރު' ގެ ދަށުން (ސިވިލް ކޯޓުގައި ފޯމު 31) މެދުވެރިކޮށެވެ. މި ދެ ގޮތުގައި ފޯމާއި ކޯޓުން ޢަމަލުކުރަންޖެހޭ ގޮތް ތަފާތެވެ.
3. (ޕެރ. 39-42، 55) 118 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ކަނޑައެޅިފައިވާ އަދަދެއްގެ ދަޢުވާއެއްގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމަކީ ދައްކައި ޚަލާޞްނުކުރާ އަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު، ހުށަހެޅުމުގައިވާ ތާރީޚުގައި ނުވަތަ ރޭޓުގައި، އެއް ނެތްނަމަ ވަގުތުން ދެއްކުމަށް ކުރާ ޙުކުމެވެ. އަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިނުވާ ދަޢުވާއެއްގައި އަދަދާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ކަނޑައަޅާނީ ކޯޓުންނެވެ. ކޯޓު އަމުރުގެ ދަށުން އެދޭ ޙާލަތުގައި 123 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ކޯޓަށް ފެންނަ ގޮތަކަށް ޙުކުމްކުރެއެވެ.
4. (ޕެރ. 50-54، 56) 'ފައިސާގެ އަދަދު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދަޢުވާ' (specified amount of money) އަކީ ހަމައެކަނި ދަރަންޏަށް ޚާއްޞަ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ދަޢުވާގައި ވަކި އަދަދެއް ޖަހާފައިވާނަމަ، ވަކިވަކިން ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކުރާ ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ ޖުމްލަ ހިމެނޭ ގޮތަށް، އެއީ މި ބާވަތުގެ ދަޢުވާއެއް ކަމުގައި ބެލިދާނެއެވެ. ދަރަނި، ކޮންޓްރެކްޓުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ އަދަދު، ވިއްކި މުދަލުގެ އަގު، އިންވޮއިސް، ލޯނު ނުވަތަ އޯވަރޑްރާފްޓްގެ ފައިސާ، ކުލި، އެއްބަސްވުމުގައި ކަނޑައެޅިފައިވާ އިންޓަރެސްޓް، ޤާނޫނުން ކަނޑައަޅާ ފައިސާ ނުވަތަ ޖޫރިމަނާ މީގެ ތެރޭގައި ހިމެނެއެވެ.
5. (ޕެރ. 57-58) ކަނޑައެޅިފައިވާ އަދަދެއްގެ ދަޢުވާއެއްގައި ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާ ތާރީޚާ ހަމައަށް އިންޓަރެސްޓް ދެއްކުމަށް އެންގޭނީ، ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލުގައި 92 ވަނަ މާއްދާގެ ތަފްޞީލުތައް ހިމަނާ، އިންޓަރެސްޓް ރޭޓް 8% އަށްވުރެ މަތިނުވެ، ހިސާބުކުރި ގޮތް ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމައެވެ. ފައިސާއަށް އެދޭ ދަޢުވާއެއްގައި 92 ވަނަ މާއްދާގެ ކަންކަން ފުރިހަމަވޭތޯ ބަލަންވާނެއެވެ.
6. (ޕެރ. 59-60، 63) ސާފު ދަރަންޏެއްގެ ގޮތުގައި ނުބެލެވޭ ކޮންމެ ދަޢުވާއެއް (މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި unliquidated damages) ފެތެނީ 'ފައިސާގެ އަދަދު ކޯޓުން ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ދަޢުވާ' ގެ ގިންތިއަށެވެ؛ ގެއްލުމުގެ ބަދަލަށް ބިނާވާ ދަޢުވާއެއްގައި ވަކި އަދަދެއް ބަޔާންކުރުމުން އެކަނި އެއީ ކަނޑައެޅިފައިވާ އަދަދެއްގެ ދަޢުވާއަކަށް ނުވެއެވެ. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައި މި ދެ ބާވަތަށްވެސް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދެވެނީ އެއް ފޯމަކުން ކަމާއި، liability އާއި އަދަދާމެދު އެކުއެކީގައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅެއެވެ.
7. (ޕެރ. 66-69) 30 އަދި 270 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދަކީ ދަޢުވާ ކާމިޔާބުވި ފަރާތަށް ކާމިޔާބުނުވި ފަރާތުގެ ކިބައިން ކޯޓުން ނަގައިދޭ ޚަރަދެވެ. ފައިސާގެ ދެ ބާވަތުގެ ދަޢުވާގައިވެސް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރާއިރު ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ނަގައިދެވޭނެއެވެ؛ ނަމަވެސް 274 އަދި 275 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން އެއީ ކޮށްފައިވާ ޚަރަދެއްކަން އެނގޭ، އެކަށީގެންވާ އަދަދަކަށް ވާންވާނެއެވެ.
8. (ޕެރ. 74، 76-79) ޙުކުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބު ބަޔާންކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގައިވާ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތުގެ ޙައްޤުގެ މައިގަނޑު އުންޞުރެކެވެ (2020/SC-A/100)؛ ސަބަބު ބަޔާންނުކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 56 ވަނަ މާއްދާގެ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން ލިބޭ ކަމެކެވެ. ދަޢުވާއެއް 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ އަކުރުތަކަށް ނުފެތޭނަމަ، އެކަން ވަޒަންކޮށް ސާފު ހުއްޖަތެއް ކޯޓުން ދޭންވާނެއެވެ؛ ސަބަބު ނުދީ ހަމައެކަނި ނުފެތޭކަމަށް ބުނުމުން ނުފުދެއެވެ.
9. (ޕެރ. 75، 80) ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދި ހުށަހެޅި ފޯމުގައި އެދިފައިވާ ހުރިހާ ފަރުވާއެއް (ނުދައްކާ ހުރި އަގާއި ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދު ހިމެނޭގޮތަށް) 117 ވަނަ މާއްދާގެ އަލީގައި ވަޒަންނުކޮށް ދޫކޮށްލުމަކީ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ނިންމުމުގެ އިޖުރާއަތާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ؛ (ހ) ގެ (4) ވަނަ ނަންބަރު ތަޠުބީޤުވޭތޯވެސް ބަލަންޖެހެއެވެ.
10. (ޕެރ. 84-90) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން (stare decisis) ދަށު ކޯޓުތަކުން ތަބާވާންޖެހެނީ މަތީ ކޯޓުތަކުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ratio decidendi ނުވަތަ ޤާނޫނީ އުޞޫލަށް، މުހިންމު ވާޤިޢާތައް (material facts) އެއްގޮތް މައްސަލަތަކުގައެވެ؛ per incuriam ކަމަށް ކަނޑައަޅާ ނިންމުމަކަށް ތަބާވާކަށް ނުޖެހެއެވެ (2019/SC-A/15). ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (2) ގެ ދަށުން އެ ކޯޓުގެ ކުރީގެ ޙުކުމްތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ ތަބާވުން ލާޒިމުކުރާ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ treat like cases alike ގެ ޤާއިދާ ތަޠުބީޤުކުރަނީ ކޮންމެ މައްސަލައެއްގެ ވާޤިޢާތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެންނެވެ (2021/SC-A/28).
11. (ޕެރ. 91) އެހެންކަމުން ސިވިލް ކޯޓުން ކުރިން އެއްގޮތް މައްސަލަތަކުގައި ނިންމި ނިންމުންތަކާ ތަފާތަށް ނިންމުމަކީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާ ޚިލާފު ނިންމުމެއް ނޫނެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 21، 30، 92، 111، 112، 115، 117، 118، 119، 122، 123، 268، 270، 271، 272، 274، 275 އަދި 284 ވަނަ މާއްދާ
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2022/R-105 (ސިވިލް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 75 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (ފޯމު 26) އަދި (ށ) (ފޯމު 31)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) ގެ (2)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 56 ވަނަ މާއްދާ، 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• 2020/SC-A/100 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން)
• 2021/SC-A/28 (މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ވ. މޯލްޑިވްސް ކޮލިޓީ ސީފުޑް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2019/SC-A/15 (އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް ވ. އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2022/SC-A/13 (މައިނަރ އިންޓަރނޭޝަނަލް (ލަބުއާން) ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ)
• 2022/SC-A/37 (އޭ.ޑީ.ކޭ އެންޓަރޕްރައިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ)
• 2020/SC-A/107 (މުޙައްމަދު ޝަރީފް ވ. ފަރުހަތު ޢަލީ)
• Civil Procedure Rules 1998 (England & Wales), r.12.4, r.12.5(3), r.12.6
• Rules of the Supreme Court (Revised) 1965, Order 13
• Merito Financial Services Ltd v Yelloly [2016] EWHC 2067 (Ch)
• Shobeiry v Patel [2023] EWHC 2549 (KB)
• Edward v Okeke [2023] EWHC 2932 (KB)
• Lunnun v Singh and Others [1999] All ER (D) 718
• Cantor Fitzgerald International v Pugh [2001] CP Rep 74, CA