މުޙައްމަދު ޝަރީފް ވ. ފަރުޙަތު ޢަލީ

HN1 މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކޯޓަށް ހާޒިރުނުވާނަމަ، އެފަރާތުގެ ޣައިރު ހާޒިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގެ ބާރު ލިބިދެނީ "ކޯޓަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ޤަވާޢިދު" ގެ ދަށުންނެވެ.

HN2 "ކޯޓަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ޤަވާޢިދު" ގެ 10 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ކޯޓަށް ހާޒިރުވާންޖެހޭ މީހާ ދިރިއުޅޭ ގޭގައި އުޅޭ އެހެން މީހަކު އެ އަމުރާ ހަވާލުވިޔަސް، އެ އަމުރަކީ ކޯޓަށް ހާޒިރުވާންޖެހޭ މީހާއަށް ރައްދުކުރެވިފައިވާ އަމުރެއްކަމަށް ބެލެވިދާނެއެވެ.

HN3 ކޯޓަށް ހާޒިރުވާންޖެހޭ މީހާ އުޅޭތަނެއް ނޭނގޭނަމަ، "ކޯޓަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ޤަވާޢިދު" ގެ 28 ވަނަ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ފަދައިން، އެމީހާގެ ޣައިރު ހާޒިރުގައި މައްސަލަ ހިންގޭނެކަމަށް އަންގައި ޢާންމުކޮށް އިޢުލާނުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކުރުމަށްފަހު ޣައިރު ހާޒިރުގައި މައްސަލަ ހިންގައި ނިންމުމަކީ ޣައިރު ހާޒިރުގައި މައްސަލަ ހިންގުމަށް ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށް ނިންމުމެކެވެ.

HN4 "ކޯޓަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ޤަވާޢިދު" ގެ 28 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ޙުކުމްކުރާނަމަވެސް، އެފަދަ ޙުކުމެއް ކުރެވޭނީ ހުށަހެޅިފައި ހުރި ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށްފަހުގައެވެ. ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ޣައިރު ހާޒިރުގައި ޝަރީޢަތްކުރާނަމަ، އެންމެ ކުޑަ މިނުން ހުށަހެޅިފައި އޮތް ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަން ނުވަތަ ނޫންކަން، ސާބިތުވާނަމަ ހުރި ހެކި، އަދި އެ ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތާއި ދިން ބުރަދަން ބަޔާންކުރުމަކީ މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ދެ ފަރާތުގެވެސް ޙައްޤެކެވެ.

HN5 ކޯޓަށް ހާޒިރުވުމުގެ އަމުރު ރައްދުކުރެވިފައިވާ ހާލަތްތަކުގައި، ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުން ޝަރީޢަތަށް ހާޒިރުނުވުމަކީ އޭނާގެ ފަރާތުން ދިފާޢުވުމަށް އޮތް ފުރުޞަތު އަމިއްލައަށް ދޫކޮށްލުމެވެ. ނަމަވެސް، މި ޢަމަލަކީ އެއްވެސް ހާލެއްގައި ކަމުގެ ޙަޤީޤަތް ކަށަވަރުނުކޮށް ޙުކުމްކުރުމަށް ހުޅުވާލެވިގެންދާ ދޮރެއް ކަމުގައި ބަލައިގެން ނުވާނެއެވެ.

HN6 ފަނޑިޔާރު ނިންމާ ނިންމުމަކީ ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށް ބިނާކޮށް އިންސާފުވެރިކަމާއެކުގައި ކުރި ޙުކުމެއްކަން ކަށަވަރުކުރެވޭނެ ހަމައެކަނި ގޮތަކީ ޝަރީޢަތުގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހެޅުނު ހެކިތަކަކީ ކޮބައިކަމާއި، އެ ހެކިތައް ވަޒަންކުރި ގޮތާއި އެ ޙުކުމަށް ފަނޑިޔާރު ވާޞިލުވި ސަބަބުތައް ލިޔެ ބަޔާންކުރުމެވެ. މިއީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އިން ކަށަވަރުކޮށްދީފައިވާ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއް ކުރެވުމުގެ ޙައްޤުގެ މައިގަނޑު އުންސުރެކެވެ.

HN7 ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ޣައިރު ހާޒިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގެ ބާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބުނު ނަމަވެސް، އެފަދަ މައްސަލަތަކުގައިވެސް ފަނޑިޔާރު ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ ދެފަރާތުގެ ޙައްޤުތައް ކަށަވަރުވާގޮތުގެ މަތިންނެވެ. މައްސަލައިގައި ހުށަހެޅުނު ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތާއި، ހެކިތަކަށް ބުރަދަން ދެވުނު ގޮތާއި މައްސަލައިގެ ނަތީޖާއަށް ވާޞިލުވި ގޮތް ފަނޑިޔާރު ބަޔާންކުރަންޖެހެއެވެ. މިކަންކަން ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްނަމަ، އެއީ ޞައްޙަ އިޖުރާއަތެއްގެ ތެރެއިން ބަލައިފައިވާ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ.

HN8 ޣައިރު ހާޒިރުގައި ނިންމާ މަދަނީ މައްސަލައެއް ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފު ކުރެވިއްޖެނަމަ، ޣައިރު ހާޒިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގައި އިޖުރާއީ އުނިކަމެއް ނުވަތަ ޢައިބެއް އޮތުން، ނުވަތަ އެފަދަ އުނިކަމެއް ނެތް ނަމަވެސް އެ މައްސަލައަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ކާމިޔާބުކުރުމުގެ އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތެއް އޮތް އަދި އެކަށީގެންވާ ދިފާޢެއް އޮތް މައްސަލައެއް ކަމަށް ހައިކޯޓަށް ފެނުން، މި ހާލަތްތަކުން ކުރެ ހާލަތެއް އޮތްނަމަ، ޣައިރު ހާޒިރުގައި ކޮށްފައިވާ ޙުކުމް ޝަރުޠުތަކާއެކު ނުވަތަ ޝަރުޠުތަކާ ނުލައި އެއްފަރާތްކޮށް، އެ މައްސަލަ އަލުން ދަށު ކޯޓުން ބެލުމަށް ދަށު ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރަންވާނެއެވެ.

HN9 ޣައިރު ހާޒިރުގައި ދަށު ކޯޓުން ނެރެފައިވާ ޙުކުމް އެއްފަރާތްކުރުމަކީ އެންމެ ޢަދުލުވެރި ގޮތްތޯ ހައިކޯޓުން ކަނޑައެޅުމުގައި، ޣައިރު ހާޒިރުގައި ޙުކުމްކުރިފަހުން ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވެފައިވާނަމަ އެކަމަށާއި، ދަށު ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރި ފަރާތުގެ ޙައްޤަށް އެ ޙުކުމް އެއްފަރާތްކޮށްފިނަމަ ލިބިދާނެ ގެއްލުމަށްވެސް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ.

HN10 ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ޣައިރު ހާޒިރުގައި ނިންމާ މައްސަލައެއް ކަމުގައިވިޔަސް، އެ މައްސަލައެއް ބަލަންވާނީ ހުށަހެޅިފައިވާ ހެއްކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށް ފަހުއެވެ. ހަމައެކަނި އެއްބަސްވުމުގެ މާއްދާތަކާ ޙަވާލާ ދިނުމަކުން ނުފުދެއެވެ. އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭކަމަށް ކަނޑައަޅާނަމަ، ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތާއި، އެ ނިންމުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބުވެސް ބަޔާންކުރަންޖެހެއެވެ.

HN11 ދަޢުވާކުރި ފައިސާއަށްވުރެ ވަރަށް ބޮޑު ޢަދަދަކުން ފައިސާ ދެއްކުމަށް ޙުކުމްކުރާއިރު، އެ ނިންމުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބު ބަޔާންކުރެވިފައި އޮތުމަކީ މައްސަލައިގެ ދެފަރާތުގެވެސް ޙައްޤެކެވެ. ޙުކުމަށް ވާޞިލުވި ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްނަމަ، އެ ޝަރީޢަތަކީ އިންސާފުން ކުރެވިފައިވާ ޞައްޙަ ޝަރީޢަތެއްކަމަށް އިޖުރާއީގޮތުން ނުބެލެވޭނެއެވެ.

HN12 އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވެގެން ފައިސާއާއި ޖޫރިމަނާ ފައިސާ ހޯދުމަށް ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއެއްގައި، ޖޫރިމަނާ ފައިސާ ނަގައިދިނުމާ ގުޅޭ ގޮތުން ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ގަޒިއްޔާތަކުން ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލުތަކަށްވެސް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭނެއެވެ.

HN13 ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން، މައްސަލައެއް އަލުން ބެލުމަށް ސުޕްރީމް ކޯޓުން ސީދާ ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރުމުގެ ބާރެއް ލިބިދެވިފައިނުވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ސުޕްރީމް ކޯޓުން މައްސަލައެއް ތަޙުވީލުކުރެވޭނީ ހައިކޯޓަށެވެ.