މުޙައްމަދު ލިއުޝާދު ވ. ޢަބްދުﷲ އަފްޟަލް ހާނިމް އަދި އިތުރު ފަރާތްތައް

ނަތީޖާ: މައި އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް؛ (އިތުރު އިސްތިއުނާފުގައި) މިސްލީ ކުލި ނުދެވޭނެކަމަށް ކުރި ނިންމުން ބާޠިލުކޮށް، މިސްލީ ކުލީގެ މިންވަރު ކަނޑައެޅުމަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 3460/Cv-C/2020

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ސޮއިކުރިކަމަށް އިންކާރުކުރާ އެއްބަސްވުމެއް (އެޑެންޑަމް) ސާބިތުކުރުމަށް ހެކިވެރިންގެ ހެކިބަހާއެކު ފޮރެންސިކް ތަޙުލީލާއި އެހެން ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކުރެވޭނެތޯ، ނިޔާވެފައިވާ ބައިވެރިއެއްގެ ވާރިޘަކު ސޮއިކުރި އެއްބަސްވުމެއް ޞައްޙަތޯ، ދަށުކޯޓަށް ނުހުށަހަޅާ އައު ނުކުތާ އިސްތިއުނާފުގައި ބެލޭނެތޯ؛ އަދި ފްލޯރ ޙަވާލުނުކޮށް ހިފަހައްޓާ މުއްދަތަށް މިސްލީ ކުލި (mesne profits) ނަގައިދެވޭނެތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. އަމިއްލަ ޑޮކިއުމަންޓެއްގައި ސޮއިކުރި ފަރާތުން އިންކާރުނުކުރާހާ ހިނދަކު އެއީ ޞައްޙަ ޑޮކިއުމަންޓެއްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ؛ ސޮޔާމެދު ނުވަތަ ޞައްޙަކަމާމެދު އަނެއް ޚަޞްމު އިންކާރުކޮށްފިނަމަ، ޞައްޙަކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭނީ ޑޮކިއުމަންޓު ހުށަހެޅި ފަރާތުންނެވެ؛ އެކަން ސާބިތުކުރެވޭނީ އާންމު އުޞޫލުން ހެކި ހުށަހަޅައިގެންނެވެ (އަސްލު، ސޮއިކުރި ފަރާތް، ތައްޔާރުކުރި މީހުން، ހެކިވެރިން، ސާނަވީ ހެކި)؛ ޑޮކިއުމަންޓު ސާބިތުނުވި ނަމަވެސް މުޢާމަލާތް ހެކިބަހާއި ޤަރީނާއިން ސާބިތުކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނާނެއެވެ. (ޕެރ. 73)
2. ލިޔުމެއްގައިވާ ސޮޔާމެދު އިންކާރުކުރާނަމަ، އެ ލިޔުމުގައި ސޮއިކުރި ހެކިވެރިންގެ އިތުރުން އެހެން ހެކި (ސޮއިގެ ފޮރެންސިކް ތަޙުލީލު، މެސެޖު، ޓެކްނިކަލް ރިޕޯޓު ފަދަ) ހުށަހެޅުމާއި އެ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުން މަނާއެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 83، 89-91)
3. ގާތްތިމާގެ މީހެއްގެ (މިސާލަކަށް ފިރިމީހާގެ) ހެކިބަހަކީ ކަނޑައެޅިގެން ބަލައިނުގަނެވޭނެ ހެކިބަހެއް ނޫނެވެ؛ މަޞްލަޙަތު ފުށުއަރާކަމަށް ކޯޓުން ކަނޑައަޅައި ހެކި ރައްދުނުކުރާހާ ހިނދަކު، އެ ހެކިބަހަކީ ފަނޑިޔާރަށް ވަޒަންކުރުމުގެ ބާރު ލިބިދޭ ހެކިބަހެއްކަމަށާއި، މައުޟޫޢިއްޔަތާއެކު ދީފައިވާކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެނަމަ ޙުކުމް ބިނާކުރުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 80، 81)
4. މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ހާދިސާއެއް ސާބިތުކުރުމަށް ބަލަނީ ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ މިންގަނޑަށެވެ (balance of probabilities)، މިއީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 137(ށ) ގައިވެސް ހިމެނޭ މިންގަނޑެވެ؛ ކަމެއް ނުހިނގުމަށްވުރެ ހިނގުން ގާތްކަމަށް ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭނަމަ ސާބިތުވެއެވެ؛ ތުހުމަތު ސީރިއަސްވާވަރަކަށް އެކޮޅަށް ހުރި ހެކި ވަރުގަދަވާންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 84-88)
5. ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބި ނަމަވެސް ހުށަނާޅާ އައު ޤާނޫނީ ނުކުތާއެއް، އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެފައިވާކަން ދައްކާފައި ނުވާނަމަ، އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ނުބެލޭނެއެވެ؛ ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދަށު ކޯޓުގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކަކީ އަސާސްކަމުގައި ބަލައިގެންނެވެ. (ޕެރ. 96-102، 115.2)
6. ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއަކީ ކޮންޓްރެކްޓެއް ކުރެވޭ ގޮތް (ހުށަހެޅުމާއި ޤަބޫލުކުރުން) ބަޔާންކުރާ މާއްދާއެކެވެ؛ މިއީ ކުރިން ހިނގާފައިވާ ކަމެއް ހިމަނައިގެން ކޮންޓްރެކްޓެއް ކުރުން މަނާކުރާ ނައްސެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 100)
7. ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ބައިވެރިއަކު މަރުވެއްޖެނަމަ، ކޮންޓްރެކްޓު ބާޠިލުނުވާހާ ހިނދަކު މަރުޙޫމަށް ލިބިފައިވާ ޙައްޤުތަކާއި އިލްތިޒާމުތައް ވާރިޘުންނަށް ނަޤުލުވާނެއެވެ (އިސްތިސްނާ: މަންފާ ބިނާވަނީ އިލްތިޒާމުތަކުގެ މައްޗަށް ނަމަ، ނުވަތަ އިލްތިޒާމުތަކަކީ މުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ އިލްތިޒާމުތަކަށް ނަމަ)؛ ވާރިޘުން ކޯޓަކުން ސާބިތުނުކޮށް ވާރިޘަކު މަރުޙޫމުގެ ބަދަލުގައި ސޮއިކުރި އެއްބަސްވުމަކީ، ހަމައެކަނި އެކަމުގެ ސަބަބުން ބާޠިލު ނުވަތަ ޞައްޙަނޫން އެއްބަސްވުމެއް ނޫނެވެ؛ މުދަލުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ ޙައްޤުތައް ދެމެހެއްޓުމަށް ތަރިކައާބެހޭ ދަޢުވާގެ ޤާނޫނުގެ އިޖުރާއަތު ފުރިހަމަކުރަން ނުޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 109-113)
8. ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވުމުން ކޮންޓްރެކްޓު އޮޓޮމެޓިކުން ނުނިމޭނެއެވެ؛ ނިމުމަކަށް ގެނެވޭނީ އަސާސީ މާއްދާއަކާ ޚިލާފުވުމުން ނުވަތަ ކޮންޓްރެކްޓުގައި އެގޮތަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމައެވެ؛ ޚިލާފުވި ފަރާތުގެ މައްޗަށް އަސާސީ އިލްތިޒާމާއި (ވަޢުދުވި ކަން ކުރުން) ސާނަވީ އިލްތިޒާމު (ގެއްލުމަށް ބަދަލުދިނުން) އޮންނާނެއެވެ؛ ބަދަލުގެ މަޤްޞަދަކީ ކޮންޓްރެކްޓު ފުރިހަމަވީނަމަ މައުޞޫމު ފަރާތު ހުންނާނެ މާލީ މަޤާމާ ގާތަށް ގެންދިއުމެވެ. (ޕެރ. 118، 129)
9. ނުޙައްޤުން އެހެން މީހެއްގެ ބިމެއް ނުވަތަ މުދަލެއް ހިފަހައްޓައިގެން ބޭނުންކުރާ ފަރާތުން، އެ މުއްދަތަށް މުދަލުގެ ވެރިފަރާތަށް ލިބެންޖެހޭ މަންފާގެ ބަދަލުގައި މިސްލީ ކުލި (mesne profits) ދޭންޖެހޭނެއެވެ؛ މިއީ ކުއްޔެއް ނޫން، އާންމު ކުލީގެ އަގަށް ބަލައި ކަނޑައަޅާ ބަދަލެކެވެ؛ މިއީ ނުޙައްޤު މުއްސަނދިކަމުގެ (unjust enrichment) އުޞޫލާއެކު ދިވެހި ޝަރުޢީ ނިޒާމުގައި ބަލައިގަނެފައިވާ އުޞޫލެކެވެ؛ އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް ޙަވާލުކުރަންޖެހޭ ތާރީޚަށް ފްލޯރ ޙަވާލުނުކޮށް ބޭނުންކުރާނަމަ، އެ ތާރީޚުން ފެށިގެން ޙަވާލުކުރާހާ ދުވަހަށް މިސްލީ ކުލި ދައްކަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 119-131)
10. ޚަޞްމުން މާނަކުރަން އެދިފައިނުވާ މާއްދާއެއް މާނަނުކުރުމަކީ ސަބަބު ބަޔާންނުކުރުމެއް ނޫނެވެ؛ އެއްބަސްވުމެއް އިޖުރާނުކުރުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އެހެން އެއްބަސްވުމެއް ބާޠިލުވާނަމަ އެކަން ސަރީޙަ ނުވަތަ ޟިމްނީ ގޮތުން ބަޔާންކުރެވިފައި އޮންނަންވާނެއެވެ؛ ޙުކުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބުތައް ބަޔާންކުރުން ލާޒިމު (2020/SC-A/100) ނަމަވެސް، ދަށު ކޯޓުން ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވާއިރު އެ ސަބަބުތައް ޤާނޫނީ އުޞޫލަކާ ތަޢާރުޟުވާ ގޮތެއް ނުދައްކައިފިނަމަ ނިންމުން ބަދަލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 138-141)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާ
• ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 21 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1) އާއި (2)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި 56 ވަނަ މާއްދާ (2020/SC-A/100 ގެ ޚުލާޞާގައި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2022/11 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 137 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 46 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) (ތަޙުވީލުކުރުން)
• ހައިކޯޓުގެ ގަވާއިދުގެ 44 ވަނަ މާއްދާ
• ތަރިކައާބެހޭ ދަޢުވާގެ ޤާނޫނު (60 ދުވަހުގެ މުއްދަތު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/40 (ޢަބްދުﷲ ޢާރިފް ވ. އެޕޯލޯ ހޯލްޑިންގްސް ޕވޓ ލޓޑ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/02 (މޯލްޑިވްސް ފައިނޭންސް ލީސިންގ ކޮމްޕެނީ ވ. މުޙައްމަދު ވަޙީދު އަދި އިތުރު ފަރާތެއް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2011/SC-A/36 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ޙަސަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/SC-A/26 (ޢަދުނާނު ޙުސައިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުސްޠަފާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2013/SC-A/53 (ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/27 (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/01 އަދި 2022/SC-A/03 (ފޯކަސް އިންފޯކޮމް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އުރީދޫ މޯލްޑިވްސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މޯލްޑިވްސް އެއަރޕޯޓްސް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ޖާބިރު ޢަބްދުއްރަޙްމާން ޤަޟިއްޔާ
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2014/HC-A/83 އަދި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/41 (މޫސާ ނަޞީރު ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލެންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/66 (މޯލްޑިވްސް މެރިން ކޮންޓްރެކްޓިންގ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް އަދި އިތުރު ފަރާތްތައް ވ. ސްޓޭޓް ބޭންކް އޮފް އިންޑިއާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/57 (ކަޕޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/92 (މޫވިންގ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ދައުލަތް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/SC-A/10 (މުޙައްމަދު ޔޫސުފް މޫސާ ވ. ފާޠިމަތު ނާޡިމާ އަދި އިތުރު 3 ފަރާތެއް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/113 (ފާޠިމަތު ޙުސައިން ވ. ފާޠިމަތު ޖަމްޝީދާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/85 (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2008/SC-A/09 (އަޙްމަދު ލަޠީފް ވ. މުޙައްމަދު ޒާހިރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/30 އަދި 2021/SC-F/02 (މުޙައްމަދު އަނީސް ވ. މުޙައްމަދު ޝަވީދު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/101 (މުޙައްމަދު ޔާސިރު ވ. އިބްރާހީމް ޙަސަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/100 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/13، 2020/SC-A/107، 2023/SC-A/04، 2021/SC-A/91 (2020/SC-A/100 ގެ އުޞޫލު ތަޠުބީޤުކުރި ޤަޟިއްޔާތައް)
• Brake v. AEL Limited [2022] EWHC 1162 (Ch)
• Halsbury’s Laws of England: Landlord and Tenant (Volumes 62–64, 2022)