ސަނީ ފާމް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިޝަރީޒް އެގްރިކަލްޗަރ އެންޑް މެރިން ރިސޯސަސް (ދައުލަތް)

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު؛ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރީ އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފަށްކަމަށާއި ގެއްލުމުގެ ބަދަލަށް ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިގެންވާކަމަށް ކަނޑައެޅި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1720/Cv-C/2021

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ގދ. ކާށިހުޅުދޫ ކުއްޔަށް ދިނުމުގެ އެއްބަސްވުން މިނިސްޓްރީން ބާޠިލުކުރުމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަޅުރަށްރަށާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 15 ވަނަ މާއްދާ (2 އަހަރުގެ ނޯޓިސް) ތަޠުބީޤުވޭތޯ، އަދި ރަށް ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތާ ޙަވާލުނުކޮށް ހުއްޓާ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރީ އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށްތޯ. އަދި ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތުން އެދުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލަކީ ނަގައިދެވޭނެ ބަދަލެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. (ޕެރ. 81-82) ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަޅުރަށްރަށާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 11 އަދި 14 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފަޅުރަށެއް ކުއްޔަށް ދެވޭނީ އެއްބަސްވުމެއް ހަދައި އެ އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް ކަމާއި، ބާޠިލުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު އެއްބަސްވުމުގައި ހިމަނަންޖެހޭތީ، އެއްބަސްވުމަކީ ޣައިރު ޤާނޫނީ އެއްބަސްވުމަކަށް ނުވާނަމަ، ދެ ފަރާތް ދެމެދު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުން އިސްވާނެއެވެ.
2. (ޕެރ. 83-85، 87) ފަޅުރަށްރަށާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 15 ވަނަ މާއްދާގައިވާ (ދިފާޢަށް ބޭނުންވާ ޙާލަތު ފިޔަވައި) މަދުވެގެން 2 އަހަރުގެ ނޯޓިސް ދިނުމުގެ ޝަރުޠު ހިނގަނީ، އެއްބަސްވުމުގެ ތެރެއަށް ނުފެތޭ ޙާލަތެއްގައި ދައުލަތަށް ރަށް ބޭނުންވެގެން ވަކިކުރާ ޙާލަތުގައެވެ. އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އެއްބަސްވުމުގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިން އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރާ ޙާލަތުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ އެއްބަސްވުމުގައިވާ އިޖުރާއަތަށް ކަމާއި، އޭގައި 15 ވަނަ މާއްދާ ތަޠުބީޤެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
3. (ޕެރ. 98) ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ޝަރުޠުތަކަކީ އެއްބަސްވުމުގައި ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރާ ސަރީހަ ޝަރުޠު (express terms) ނުވަތަ ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވިނަމަވެސް ޤާނޫނުން، އާދަކާދައިން ނުވަތަ ކޯޓުތަކުން ދޭހަކުރާ ޒިމްނީ ޝަރުޠު (implied terms) ކަމުގައި ވެދާނެއެވެ. ސަރީހަ ޝަރުޠަށް ބާރުލިބެނީ ފަރާތްތަކުގެ އެއްބަސްވުމުން ކަމާއި، ޒިމްނީ ޝަރުޠަށް ބާރުލިބެނީ ޤާނޫނީ ނައްސުން ނުވަތަ ކޯޓުތަކުގެ ތަރުޖަމާއިންނެވެ.
4. (ޕެރ. 100-101، 108) 2020/SC-A/46 ގައިވާ ގޮތުން ޒިމްނީ ޝަރުޠެއް ދޭހަކުރެވޭނީ އެއީ ބުއްދީގެ ހަމަތަކަށް ފެތޭ އިންސާފުވެރި ގޮތަކަށްވެ، ކޮންޓްރެކްޓުގެ ވިޔަފާރީގެ މަޤްޞަދު ޙާސިލުކުރުވަނިވި، ސަރީހަކޮށް ނުބުނިނަމަވެސް ހާމައަށް ފެންނަ، ސާފުކޮށް ބުނެދެވޭ، އަދި ސަރީހަ ޝަރުޠަކާ ތަޢާރުޟުނުވާ ގޮތަކަށްވާނަމައެވެ. ކޯޓުތަކުން އެއްބަސްވުންތައް އަލުން ލިޔުން ހުއްޓުވުމަށް ޒިމްނީ ޝަރުޠު ފަސޭހައިން ދޭހަނުކުރެވޭނެއެވެ؛ އޭގައި އޮބްޖެކްޓިވް ނަޒަރިއްޔާތެއް ގެންގުޅެންވާނެއެވެ.
5. (ޕެރ. 102-107) ޒިމްނީ ޝަރުޠު ތިން ބާވަތެކެވެ: ޤާނޫނުން ކަނޑައަޅާ ޝަރުޠު، ކޯޓުތަކުން ދޭހަކުރާ ޝަރުޠު (ފަރާތްތަކުގެ ނިޔަތަށް ބަލައި ޙަޤީޤަތުން ދޭހަވާ ޝަރުޠު - ވިޔަފާރީގެ ފައިދާގެ ޓެސްޓާއި އޮފިޝަލް ބައިސްޓޭންޑަރ ޓެސްޓު؛ އަދި ނިޔަތަށް ނުބަލައި އެއްބަސްވުމުގެ ބާވަތަށް ބަލައި ޤާނޫނީ ގޮތުން ދޭހަވާ ޝަރުޠު)، އަދި ސާބިތު، ސަބަބުވެރި، ޔަޤީން، އެއްބަސްވުމުގެ ސަރީހަ މާއްދާއަކާ ޚިލާފުނުވާ އާދަކާދައިން ދޭހަކުރާ ޝަރުޠެވެ.
6. (ޕެރ. 112-118) ކުއްޔަށްދިނުމުގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި ތަން ޙަވާލުކުރުމުގެ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތެއް ނެތްނަމަވެސް، އެއްބަސްވުން ވުޖޫދުވުމާއެކު ތަން ބޭނުންކުރުމުގެ ޙައްޤު (exclusive possession and use) ކުއްޔަށް ހިފާ ފަރާތަށް އުފެދެއެވެ. ތަނަކީ ޤާނޫނީ ހުރަހެއް ނެތް، ބޭނުންކުރުމަށާއި ވަދެނިކުތުމަށް ހުރަހެއް ނެތް ތަނެއްކަން ކަށަވަރުކުރުމަކީ (quiet enjoyment އަދި implied covenant against derogation) ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ޤާނޫނީ ގޮތުން ދޭހަވާ ޒިމްނީ ޝަރުޠެކެވެ. އެހެންކަމުން ކުއްޔަށް ދިން ރަށް ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތާ ޙަވާލުކުރުމަކީ ކުއްޔަށް ހިފާ ފަރާތުގެ ޒިންމާތައް ފެށުމުގެ ކުރިން ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް އުފެދޭ އަސާސީ ޒިމްނީ އިލްތިޒާމެކެވެ.
7. (ޕެރ. 127، 131) ރަށުގައި އުޅުނު ތިންވަނަ ފަރާތެއް ވަކިކުރުމަށްފަހު އެކަން ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތަށް ނާންގައި ހުރުމަކީ ރަށް ޙަވާލުކުރުމުގެ ޒިމްނީ ޝަރުޠު އަދާކުރުމުގައި އިހުމާލުވުމެވެ. ވޯކްޕްލޭން އިޞްލާޙުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތަށްވުރެ ކުރިއަށް އަންނަނީ ރަށް ޙަވާލުކުރުމެވެ؛ ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތަށް ވޯކްޕްލޭން ތަންފީޒުނުކުރެވުނީ ޙަވާލުވުމަށް ހުރި ހުރަސްތަކުގެ ސަބަބުންނަމަ، އެ ހުރަސް ނައްތާލުމަކީ ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުގެ ޒިމްނީ ޒިންމާއެވެ.
8. (ޕެރ. 133-136) އެއްބަސްވުމުގެ 40 ވަނަ މާއްދާގައިވާ 30 ދުވަހުގެ ރަނގަޅުކުރުމުގެ ނޯޓިސް ބާޠިލުކުރުމުގެ ކުރިން ދީފައިނުވާއިރު، އެއް އަހަރު ކުރިން ފޮނުވި ނޯޓިހަކަށް ޙަވާލާދީ، އަދި ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމުގެ އަސާސީ ޒިމްނީ އިލްތިޒާމް އަދާނުކޮށް ހުއްޓާ އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކުރުމަކީ އެއްބަސްވުމާ އެއްގޮތަށް ކުރި ބާޠިލުކުރުމެއް ނޫނެވެ.
9. (ޕެރ. 137-140) އެއްބަސްވުމާ ޚިލާފުވުމުގެ ފަރުވާތަކަކީ ކޮމަން ލޯ ފަރުވާ (ގެއްލުމުގެ ބަދަލު) އާއި އަދާލަތުގެ ފަރުވާ (specific performance، injunction، rescission) އެވެ. ގެއްލުމުގެ ބަދަލުގެ މަޤްޞަދަކީ އެއްބަސްވުން ފުރިހަމަކުރިނަމަ ގެއްލުންވި ފަރާތް ހުންނާނެ ޙާލަތަށް ގެންދިއުމެވެ (expectation damages - Robinson v Harman). ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ސީދާ ގެއްލުމާއި، ޚިލާފުވުމުން ލިބިދާނެކަން ފަރާތްތަކަށް އެނގިފައިވާ ނުސީދާ ގެއްލުން ބަދަލުގައި ހިމެނެއެވެ.
10. (ޕެރ. 141-143) 2019/SC-A/85 ގައިވާ ގޮތުން، ސީދާ އަދި ނުސީދާ ގެއްލުމުގެ އަގު ހިސާބުކުރުމަށްފަހު ސަލާމަތްކުރެވުނު ޚަރަދާއި، ގެއްލުން ކުޑަކުރުމަށް މަސައްކަތް ނުކުރުމުން ވި ގެއްލުމާއި، ޚިލާފުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ލިބުނު މަންފާއާއި، އަސާސެއް ނެތި ލަފާކުރާ ގެއްލުމާއި، މާދުރު ގެއްލުމާއި، މައުސޫމު ފަރާތުގެ ޢަމަލުން އިތުރުވި ގެއްލުމާއި، ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ޢަމަލުން ވި ގެއްލުން އުނިކުރަންޖެހެއެވެ. ބަދަލު ނަގައިދިނުމުގެ ކުރިން ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފުވީ ކޮން ފަރާތެއްކަން ދެނެގަންނަންޖެހެއެވެ.
11. (ޕެރ. 147) ދަށު ކޯޓުން ބަހުސްގެ ބޭނުމަށް ފާހަގަކުރި ކަންކަމަކީ ޙުކުމުގެ ratio ނޫންކަމުން، އިސްތިއުނާފުގައި އޭގެ މައްޗަށް ބަހެއް ބުނަން ނުޖެހެއެވެ.
12. (ޕެރ. 148، 150-152) ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމުގެ ޒިމްނީ ޝަރުޠާ ޚިލާފުވެ، އެއްބަސްވުމުގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއިން ނޫން ގޮތަކަށް އެއްބަސްވުން ބާޠިލުކޮށްފިނަމަ، ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ލިބިގަތުމަކީ ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތުގެ ޙައްޤެކެވެ. ބަދަލުގެ މިންވަރު ކަނޑައަޅަންވާނީ 2020/SC-A/95 އާއި 2019/SC-A/85 ގައި ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހިސާބުކުރުމަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ އުޞޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެންނެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 20، 21، 22 އަދި 23 ވަނަ މާއްދާ (23 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) ގެ (1)، (2))
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 20/98 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަޅުރަށްރަށާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 11، 14 އަދި 15 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1) އަދި (2) (ހެޑްނޯޓް)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާ (ހެޑްނޯޓް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 21/2021 (ދިރިއުޅުމަށްޓަކައި ގޯތިގެދޮރު ކުއްޔަށްދިނުމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 33 އަދި 37 ވަނަ މާއްދާ (ޤާނޫނުން ކަނޑައަޅާ ޒިމްނީ ޝަރުޠުގެ މިސާލަކަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2020 (މުދާ ގަންނަ ފަރާތްތަކާއި ޚިދުމަތް ލިބިގަންނަ ފަރާތްތައް ހިމާޔަތްކުރުމުގެ ޤާނޫނު) (މިސާލަކަށް)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2023/R-154 (ސްޓްރާޓާ އުސޫލުން ދިގު މުއްދަތަކަށް ވިލާ ނުވަތަ ކޮޓަރި ކުއްޔަށް ދިނުމާބެހޭ ގަވާއިދު) (މިސާލަކަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2/2008 (ވަޒީފާއާބެހޭ ޤާނޫނު) (މިސާލަކަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 އަދި 284 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުގެ އިޖުރާއަތު)
• 2019/SC-A/85 (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2020/SC-A/46 (ދައުލަތް (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓުއަރިޒަމް) ވ. އަތަމާ މެރިން އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2022/SC-A/78 (ޔޮޓް ޓުއާރޒް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ)
• 2009/HC-A/160 (ޔޮޓް ޓުއަރސް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް ޓޫރިޒަމް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން)
• 2019/SC-A/59 (ޔޫމެޓް ކޮންސްޓްރަކްޝަން ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ)
• 2020/SC-A/38 (ސެންޓަރ އެންޓަރޕްރައިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޓްރޮޕިކް އިންވެސްޓްމަންޓް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2020/SC-A/95 (އެސްޓޭޓް އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ފާޠިމަތު ފަތުހިއްޔާ ޙަސަން އަދި އިތުރު 8 މީހުން)
• Southwark LBC v Mills
• Overseas Union Enterprise Ltd v Three Sixty Degree Pte Ltd [2013] SGHC 71
• Robinson v Harman (1848) 1 Ex Rep 850
• BP Refinery (Westernport) Pty Ltd v Shire of Hastings (1977) 52 ALJR 20