މާލޭ ހައި ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރި ޙުކުމް ބާޠިލު، ސިވިލް ކޯޓަށް އަލުން ބެލުމަށް ފޮނުވި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 2259-CVC-2023

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމަށް އެދުމުން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަކީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތް ކަމެއްތޯ؛ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމުގެ މާނަ (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 21 އާއި 112 ވަނަ މާއްދާ)، 123 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓުން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަންކަން، އަދި ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ މުއްދަތު ގުނުން ރަނގަޅުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، އެ ޤާނޫނުގެ ކޮންމެ މާއްދާއެއް ކިޔަންވާނީ ދެވަނަ ބާބުގައިވާ މަފްހޫމްތަކަށް ހަނިކަމެއް ނާންނާނެ ގޮތަށެވެ؛ މަފްހޫމްތަކުގެ ރަދީފުގައި ދީފައިވާ މާނައަކީ ޤާނޫނުގެ ހުރިހާ ތަނެއްގައި ބޭނުންކުރާ މާނަ ނަމަވެސް، އެ މާނަ ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭ ގޮތަށް ޤާނޫނުގެ ނައްޞުގައި (ސާފުބަހުން ނުވަތަ ޟިމްނީގޮތުން) ހިފެހެއްޓުމެއް ހިމެނޭނަމަ ތަފާތު މާނައެއް ދޭންޖެހިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 18-20)
2. 21 ވަނަ މާއްދާގައި 'ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމް' އަށް ދީފައިވާ މާނައަކީ ޢާންމު މާނައެއް ކަމުގައި ވެފައި، 'މި ބާބުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި' ފަށާފައިވާ 112 ވަނަ މާއްދާގެ މާނައަކީ 10 ވަނަ ބާބަށް ޚާއްޞަ މާނައެއް ކަމުން (Generalia specialibus non derogant)، ދަށުކޯޓުން 21 އާއި 112 ވަނަ މާއްދާ މާނަކުރީ 6 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށްކަމަށް ސީދާ ނުބުނެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 23-26)
3. ޤާނޫނެއްގެ އެއް މާއްދާ އަނެއް މާއްދާއާ ތަޢާރުޟުވާނަމަ، އެއް މާއްދާގެ މަޤްޞަދު އަނެއް މާއްދާގެ ސަބަބުން ނަފީނުވާ ގޮތަށް ޤާނޫނު އެއް ކަތިގަނޑެއްގެ ގޮތުގައި އެއްހަމަކޮށް ކިޔަންވާނެއެވެ (rule of harmonious construction)؛ އެހެންކަމުން، އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ، ނުވަތަ ޤާނޫނުގައިވާ މުއްދަތުތަކަށް ފަރުވާތެރިނުވި ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ކުރާ ޙުކުމެކެވެ. (ޕެރ. 30-31، 38-39)
4. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ކުރާ ޙުކުމަކީ ދަޢުވާގެ މެރިޓަށް ބަލައިގެން ކުރާ ޙުކުމެއް ނޫން، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން މުއްދަތުތަކަށް އިޖާބަ ނުދިނުމުގެ ނަތީޖާއެކެވެ؛ އެ ޙުކުމުގައި ބަލަނީ އިޖުރާއަތުތައް ފުރިހަމަވެފައިވޭތޯއެވެ. މެރިޓާއި ދިފާޢުގެ ބުރަދަނަށް ބަލަންޖެހޭ 'ޝަރީޢަތް ހިންގުމަކާ ނުލައި މައްސަލަ ނިންމުން' (summary judgment) އަކީ ތަފާތު މަފްހޫމެކެވެ. (ޕެރ. 32-33)
5. 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ފަރުވާ ފިޔަވައި އެހެން ފަރުވާއަކަށް ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދެވޭނީ 21 ވަނަ ބާބުގެ (ކޯޓު އަމުރު) ދަށުން ހުށަހަޅައިގެން ކަމުން، 123 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާއާއި ދަޢުވާގެ ތަފްޞީލަށް ރިޢާޔަތްކުރާއިރު ކޯޓުން ބަލަންވާނީ، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޤާނޫނީ މުއްދަތުތަކަށް ޢަމަލުނުކުރުމުގެ ސަބަބުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ލިބިދިނުން ހެޔޮވެއްޖެ ކަންތައްތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ؛ މިހާލަތުގައި ހެކި ވަޒަންކުރަންޖެހޭ ހަމައެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 36-37، 39-40)
6. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމަށް އެދެވޭނީ ދެ ޙާލަތެއްގައެވެ: ދަޢުވާއާ ޙަވާލުވިކަމުގެ ލިޔުން މުއްދަތުގައި ހުށަނާޅައިފިނަމަ، އަދި މުއްދަތުގައި ދިފާޢު ހުށަނާޅައިފިނަމައެވެ؛ މުއްދަތު ގުނި ގޮތާމެދު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ސުވާލު އުފައްދައިފިނަމަ، ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމްކުރުމުގެ ކުރިން ފަނޑިޔާރު އެއަށް ޖަވާބު ދޭންވާނެއެވެ، ސަބަބަކީ ޙުކުމުގެ ޞައްޙަކަން ބިނާވަނީ އެކަމުގެ މައްޗަށް ކަމުންނެވެ. (ޕެރ. 42-44، 51)
7. މުއްދަތު ގުނުމުގައި (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 424 (ހ)(1) އާއި މާނަކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 35 (ހ)) މުއްދަތު ފެށޭ ދުވަހާއި ނިމޭ ދުވަސް ނުހިމެނޭނެއެވެ؛ 'ރަސްމީ ގަޑި' އަކީ ސަރުކާރު/ވިޔަފާރި ހުޅުވިފައިވާ ގަޑިކަމުން، ކޯޓުން ރަސްމީ ގަޑިން ބޭރުގައި އީމެއިލުން ފޮނުވާ ލިޔުމެއް ލިބުނު ދުވަހަކީ ޖެހިގެން އަންނަ ރަސްމީ ދުވަހެވެ؛ މި މައްސަލައިގައި ދިފާޢު ހުށަހެޅުމުގެ ފަހު ދުވަހަކީ 15 އޮކްޓޫބަރު 2023 ކަމުން، ދިފާޢު ހުށަހެޅީ މުއްދަތުގައެވެ. (ޕެރ. 45، 53-56)
8. ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ޙުކުމް ކޮށްފައިވަނީ ދިފާޢު މުއްދަތުގައި ހުށަހަޅާފައި ވަނިކޮށް ނަމަ، އެ ޙުކުމް ބާޠިލުކޮށް ޝަރީޢަތް ހިންގުމަށް ދަށުކޯޓަށް ތަޙުވީލުކުރަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 64-65)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 5، 6، 21، 22 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 110 ވަނަ މާއްދާގެ (ވ) އަދި (މ)، 111، 112، 117 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 123 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 124، 405 ވަނަ މާއްދާ، 424 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (1)؛ 10 ވަނަ ބާބު، 21 ވަނަ ބާބު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަ ކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާން ކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 35 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ރ)
• ސިވިލް ކޯޓުގެ ގަވާއިދު ނަންބަރު 2022/R-105 (ސިވިލް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 48 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/46 ޤަޟިއްޔާ (16 ވަނަ ނުކުތާ)
• Generalia specialibus non derogant؛ rule of harmonious construction
• (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒްގެ ރައުޔުގެ ޕެރ. 57-63 ގައި އެކަނި:) England, Civil Procedure Rules 1998 r.12.3 އަދި Civil Procedure (Amendment) Rules 2020؛ Clements Smith v Berrymans Lace Mawer Service Company [2019] EWHC 1904؛ de minimis non curat lex