—

HN1 ދައުލަތުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާ ހެކިންނަށް އެމީހުން ތަޙްޤީޤުގައި ދީފައިވާ ބަޔާންތައް ދެއްކުމަކީ ހެކިންނަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުންކަމުގައި ބެލެވޭނެ ހަމައެއް ނެތެވެ. މިގޮތަށް ހެކިން ތަޙްޤީޤުގައި ދީފައިވާ ބަޔާނެއް އެފަރާތަށް ދެއްކުމަކީ ހެކިބަސްނެގުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢަމަލުކުރަމުން އަންނަ އިޖުރާއާތުތަކާއި ފުށުއަރާކަމެއް ނޫނެވެ.

HN2 މައްސަލައެއް ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި އަދި މައްސަލައެއްގެ ދިފާޢުގައި ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅި އެންމެހައި ހެކިތަކުގެ ތެރެއިން މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢާ ގުޅޭ ގޮތުން ބަލައިގަނެވޭނެ ހެކިންނާއި ބަލައިނުގަނެވޭނެ ހެކިން ކަނޑައަޅާ، އެހެކިންގެ ހެކިބަސް ޝަރީޢަތުން ޤަބޫލުކުރުމާއި ނުކުރުން އަދި ހެކިންގެ ތެރެއިން ޝަރީޢަތަށް ޙާޟިރުކުރަންޖެހޭ ހެކިންނާއި ޙާޟިރުކުރަން ނުޖެހޭ ހެކިންނާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅާ ނިންމުމަކީ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރުގެ ތަޤްދީރީ ބާރުގެ ތެރެއިން ކަނޑައެޅޭ ކަމެކެވެ. އެނިންމުން ބިނާކުރި ސަބަބުތަކުގައި ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެމަތިން އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް ބަޔާންކުރެވިފައިވާނަމަ، އެކަމަކީ ޝަރުޢީ އަދި ޤާނޫނީ އަޞްލަކާއި ޚިލާފުވުންކަމުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ.

HN3 ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން މުއްތަހަމުގެ ޙައްޤުތަކާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅޭނީ ދަށު ކޯޓުގެ މަރުޙަލާގައި މައްސަލަ ހިންގަމުންދާއިރު ޢަމަލުކުރެވެމުންދިޔަ ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ. އެހެންކަމުން ދަށު ކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމިފަހުން މުއްތަހަމުގެ މަޞްލަޙަތު ބޮޑުވާ ގޮތަށް ޖިނާއީ ޤާނޫނަށް ގެނެސްފައިވާ ބަދަލު ޠަޠްބީޤުކޮށް އެޙުކުމަށް ބަދަލުގެނެވޭނެ ފުރުޞަތު އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓަށް ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން ނޯންނާނެއެވެ. ނަމަވެސް، އެޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިގެން ރަޖްޢީކޮށް އެޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރެވޭނެ ކަމަށް ބުނެފައިވާނަމަ، ނުވަތަ އިޖްރާއީ ކަންތައްތަކާ ގުޅޭ ޤާނޫނެއްކަމުގައިވާނަމަ، އެޤާނޫނު ރަޖްޢީކޮށް ޠަޠްބީޤު ކުރެވިދާނެއެވެ.

HN4 ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ދަށު ކޯޓުން ނިންމާފައިވާ މައްސަލަތަކުގެ ތެރެއިން އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ނުނިމި ހުރި މައްސަލަތަކުގައި ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގައި ކަނޑައަޅާފައިހުރި އަދަބު ދޭންވާނެކަމަށް ކަނޑައެޅިގެން ބުނެފައި ނެތުމުން، ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން އެޤާނޫނު އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ރަޖްޢީކޮށް ޠަޠްބީޤު ނުކުރެވޭނެއެވެ. ނަމަވެސް، ދަށު ކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވާ އަދަބަށް (ޙުކުމް) ބަދަލު ގެންނަން ޖެހޭކަމަށް ފެންނަ ޙާލަތުގައި (ފަހުން ޢަމަލުކުރަން ފެށުނު) މުއްތަހަމުގެ މަޞްލަޙަތު ބޮޑު ޤާނޫނު އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައިވެސް ޠަޠްބީޤު ކުރެވިދާނެއެވެ.

HN5 ޖިނާއީ ކުށްތަކާ ގުޅިގެން ކުރާ އެންމެހައި ދަޢުވާތަކާބެހޭ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމާއި، ތަޙްޤީޤުކުރާ އިދާރާތަކުން ހުށަހަޅާ ހެއްކާއި ޤަރީނާ ވަޒަންކޮށް ދަޢުވާއެއް އުފުލަންޖެހޭކަން ނުވަތަ ނޫންކަން ކަނޑައެޅުމާއި، ދަޢުވާ އުފުލުމަށް ނުވަތަ ނުއުފުލުމަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެއް މުރާޖަޢާކޮށް އެނިންމުން ބަދަލުކުރުމާއި، ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއެއް އަނބުރާ ގެނައުމުގެ ބާރު ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިގެންވާތީ، ދަޢުވާ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން ޤާޟީގެ ހުއްދައާއެކު ދަޢުވާ އިސްލާޙުކޮށް ތުހުމަތުކުރެވުނު އެއް ފަރާތެއްގެ ބައި ދަޢުވާއިން އުނިކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލަށް ލިބިދީފައިވާ ބާރުތަކުގެ ދަށުން ކުރެވޭ ކަމެކެވެ.

HN6 ދިވެހިރާއްޖެއަށް ގެނައުން މަނާ ތަކެތީގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަނގުރާމަވެރި ހަތިޔާރު އެތެރެކޮށް ގެންގުޅުމުގެ ކުށުގެ ދަޢުވާ މީހެއްގެ މައްޗަށް އުފުލާ ޙާލަތެއްގައި، ދައުލަތުގެ ފަރާތުން (1) މީހެއްގެ އަތުން ހަނގުރާމަވެރި ހަތިޔާރު ފެނުމާއި، (2) އެހަތިޔާރު މީހެއްގެ އަތުގައި އޮތުން ނުވަތަ ގެންގުޅުން ޤާނޫނުން މަނާވެފައިވުން، މި 2 ކަން އެކަށީގެންވާ މިންވަރުގެ ޝައްކުނެތި ޝަރީޢަތަށް ސާބިތުކޮށް ދޭންޖެހެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުރި މީހެއްގެ އަތުން ހަނގުރާމަވެރި ހަތިޔާރެއް ފެންނަހިނދު، އެއެއްޗެއް އެމީހަކަށް ލިބުނު ގޮތް ސާބިތުކޮށް ދިނުމުގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހެނީ އެމީހަކެވެ. އެގޮތަށް ސާބިތުކޮށް ނުދެވިއްޖެނަމަ، އެއީ އެމީހަކު ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެތެރެކޮށްގެން ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފައްދައިގެން ގެންގުޅޭ އެއްޗެއްކަމުގައި ޤާނޫނީ ގޮތުން ބެލޭނެއެވެ.

HN7 ޢާންމު ގޮތެއްގައި މީހެއްގެ މައްޗަށް ޖިނާއީ ކުށެއް ސާބިތުވާނީ އެކުށުގެ މާއްދީ ރުކުން (actus reus) އާއި މަޢުނަވީ ރުކުން (mens rea) ފުރިހަމަވެގެންނެވެ. ނަމަވެސް، މި އަޞްލުން އިސްތިސްނާވާ މުޠްލަޤު މަސްޢޫލިއްޔަތު (strict liability) އުފުލަންޖެހޭ ކުށްތައް ހުރެއެވެ. އެފަދަ ކުށްތަކުގައި ހަމައެކަނި މާއްދީ ރުކުން ފުރިހަމަވާނަމަ، މަޢުނަވީ ރުކުން ފުރިހަމަ ނުވިނަމަވެސް، ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ކަނޑައެޅޭނެއެވެ. ޤާނޫނުގައި ކުށެއްގެ ނިޔަތް ސާބިތުކުރަންޖެހޭ ކަމާމެދު ވަކި އެއްޗެއް ބުނެފައިނުވާނަމަ، ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން ކޮންމެ ޖިނާއީ ކުށެއް ސާބިތުކުރުމަށްޓަކައި ނިޔަތް ސާބިތުކޮށްދޭން ޖެހޭނެކަމަށް ބަލަން ޖެހޭނެއެވެ. ނަމަވެސް، ޤާނޫނުހަދާ މަޖިލީހުގެ މަޤްޞަދަކީ މުޠްލަޤު މަސްޢޫލިއްޔަތު އުފުލަންޖެހޭ ކުށެއްގެ ގޮތަށް އެކަމެއް ޤާނޫނުގައި އޮތުންކަން ޞަރީޙަކޮށް އެނގެން އޮތްނަމަ، އެ ޢާންމު އުޞޫލަށް ޢަމަލު ނުކުރެވޭނެއެވެ.

HN8 ހަނގުރާމަވެރި ހަތިޔާރު ބެހެއްޓުމުގެ ކުށުގެ މަޢުނަވީ ރުކުނަކީ އެހަތިޔާރު ބެހެއްޓުން ނުވަތަ ގެންގުޅުމުގެ ނިޔަތް ނުވަތަ ޤަޞްދު އޮތުމެވެ. އެތަކެތި އޮތީ ވަކި ކަމެއްކުރުމުގެ ޤަޞްދުގައިކަން ސާބިތުކުރުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ. މީހެއްގެ އަތުގައި އެއްޗެއް އޮތުން ކުށެއްކަމުގައި ކަނޑައަޅާފައި ހުންނަ ޙާލަތުގައި އެކުށުގެ މާއްދީ ރުކުނާއި މަޢުނަވީ ރުކުން ގުޅިލާމެހިފައިވެއެވެ. އެހެނީ މިފަދަ ކުށުގެ މާއްދީ ރުކުން ފުރިހަމަވާއިރު، އެކުށުގެ މަޢުނަވީ ރުކުންވެސް ފުރިހަމަވާކަމަށް ބެލެވޭތީއެވެ. އެހެންކަމުން މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކު ދިރިއުޅޭ ތަނަކުން ހަނގުރާމަވެރި ހަތިޔާރު ފެނިއްޖެނަމަ، އެތަކެތި އެތަނުގައި ގެންގުޅުމުގެ ނުވަތަ ބެހެއްޓުމުގެ ނިޔަތް އޮތްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ. ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ދަޢުވާ ސާބިތުކޮށް ދިނުމުގައި އަދާކުރަންޖެހޭ ޒިންމާ އަދާކުރުމުން، އެކަން އެނޫން ގޮތަކަށް އޮތްކަން ސާބިތުކޮށް ދިނުމުގެ ޒިންމާ ފުރޮޅިގެން ދަނީ ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ.

HN9 ހިޔާޒަތުގެ ދެ ޙާލަތަކީ ޙަޤީޤީ ހިޔާޒަތު (actual possession) އާއި މަޢުނަވީ ހިޔާޒަތު (constructive possession) އެވެ. ޙަޤީޤީ ހިޔާޒަތަކީ މީހެއްގެ ސީދާ އަތުގައި ނުވަތަ ލައިގެން ހުރި އެއްޗެއްގައި ނުވަތަ އަތުގައި އޮތް އެއްޗެއްގެ ތެރޭގައި ނުވަތަ އެހެން މީހެއްގެ ކޮންޓްރޯލް ނެތް، ސީދާ ތިމާގެ ބެލުމާއި ކޮންޓްރޯލްގެ ދަށުގައި ހުރި ތަނެއްގައި އެއްޗެއް ހުރުމެވެ. މަޢުނަވީ ހިޔާޒަތަކީ، އެމީހެއްގެ ޙަޤީޤީ ހިޔާޒަތު ނެތްނަމަވެސް، އެތަކެތި ތިމާ ހުރިތަނުގައި ހުރިކަމަށް ނުވަތަ ތިމާގެ އެއްޗެއްގެ ތެރޭގައި އެތަކެތި ހުރިކަން އެނގުމާއެކު، އެއެއްޗެއްގެ މައްޗަށް އެމީހާގެ ކޮންޓްރޯލް އޮތުމެވެ. އެއެއްޗެއް ތިމާ ބޭނުންވެއްޖެހިނދެއްގައި ނެގޭގޮތަށް ނުވަތަ ތިމާގެ ޙަޤީޤީ ހިޔާޒަތުގެ ދަށަށް ގެނެވޭ ގޮތަށް ހުރުން ނުވަތަ އެއެއްޗެއް އޮތްތަނުގެ މައްޗަށް ތިމާގެ ކޮންޓްރޯލާއި ބާރު އޮތްކަމުގައިވާނަމަ، އެއެއްޗެއްގެ މައްޗަށް ކޮންޓްރޯލް އޮތްކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ.

HN10 ތަކެތި ފޮރެންސިކް ލެބޯޓަރީން ތަޙުލީލުކުރުމުން އެތަކެތި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތާ ގުޅޭ ފޮރެންސިކް ހެއްކެއް ލިބިފައިނުވުމަކީ، ހަމައެކަނި އެކަމުގެ މައްޗަށް ބަލައި، އެތަކެއްޗާއި އެފަރާތާ ގުޅުމެއްނެތްކަމަށް ދަލާލަތު ކުރާކަމެއް ނޫނެވެ.

HN11 މަސްތުވާތަކެތީގެ މައްސަލަތަކުގައި ހިޔާޒަތު ކަނޑައެޅުމުގައި އެތަކެތި ހުރި ތަނާއި އެތަނުގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ގޮތާއި، އެތަނަށް ވަދެނުކުމެ އުޅުމުގައިހުރި ފަސޭހަކަމާއި، އެތަކެތި ލިބުމުގައި ހުރި ދަތިއުނދަގޫތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރެވިފައިވެއެވެ. ހަނގުރާމަވެރި ހަތިޔާރަކީ ޢާންމުކޮށް މީސްމީހުންގެ އަތުގައި ހުންނަ ބާވަތުގެ އެއްޗަކަށް ނުވާއިރު، އެފަދަ އެއްޗެއްގެ ހިޔާޒަތު މާނަކުރުމުގައި ބަލަންޖެހޭ އުޞޫލުތަކާއި މަސްތުވާތަކެތީގެ މައްސަލަތަކުގައި ހިޔާޒަތު މާނަކުރުމުގައި ބަލަންޖެހޭ އަޞްލުތަކާ ތަފާތުވެއެވެ.