ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ފާތިމަތު އާގިލާ އަދި ސަނާ އަބްދުއްސައްތާރު

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ކެނެބިސް ޓްރެފިކް ކުރުން، ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 1405/Cr-C/2016

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި މަސްތުވާތަކެތީގެ މައްސަލައެއްގައި، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ފެށި ހެކިބަސް ނެގުމަށްފަހު ހުށަހެޅި ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ ކުޑަކާޑުތައް ބަލައިނުގަނެ، ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ މެދުކެނޑިފައިވާތީ ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާކަމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ނިންމުމަކީ ރަނގަޅު ނިންމުމެއްތޯ؛ އަދި ތަޙުލީލުކުރި ފަރާތުގެ ހެކިބަސް އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ނެގިދާނެތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: 2016 ސެޕްޓެމްބަރު 30 ގައި ގެއެއްގެ ކޮޓަރިއެއް ބަލައި ފާސްކުރިއިރު ކެނަބިސް ހުރި ދަޅުތަކާއި ޕެކެޓުތައް ފެނުނުކަމަށް ބުނެ، ދެ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 108 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކެނަބިސް ޓްރެފިކްކުރުމުގެ ދަޢުވާ ކުރެވުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ފެށި ހެކިބަސް ނެގުމަށްފަހު ހުށަހެޅި ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ ކުޑަކާޑުތައް ބަލައިނުގަނެ، ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ މެދުނުކެނޑި ގުޅިފައިވާކަން ނޭނގޭތީ 2016/HC-A/451 ގެ އުޞޫލުތަކަށް ބަލައި ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާކަމަށް ނިންމިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ ޤާނޫނު ފެށުމުގެ ކުރީގެ މައްސަލަތަކުގައި ކުޑަކާޑު ހުށަހަޅާ އުޞޫލެއް ނެތްކަމަށާއި، ތަކެތީގެ މަޢުލޫމާތު ފޯމާއި މާއްދީ ހެކި ހުށަހެޅިކަމުގެ ލިޔުމުން ސިލްސިލާ ގުޅިފައިވާކަން އެނގޭކަމަށާއި، ތަޙުލީލުކުރި ފަރާތުގެ ހެކިބަސް ހައިކޯޓުގައި ނަގައިދިނުމަށެވެ. ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން ބުނީ މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދެވުނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ކަމަށާއި، ކާޑު ހުށަހެޅީ ހެކިބަސް ނެގުމަށްފަހު ކަމަށާއި، އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ހެކިބަސް ނެގުމަށް އެދުމަކީ ޤާނޫނީ އަސާސެއް ނެތް އެދުމެއް ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: މައްސަލަ ކުރިއަށްގެންދެވުނީ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ކަމަށާއި، ކުޑަކާޑަކީ އައު ހެއްކެއް ނޫންކަމަށާއި، ހުށަހެޅި ފޯމުތަކުން ތަޙުލީލުކުރި ފަރާތަށް ތަކެތި ލިބުނުގޮތާއި ފަހުން ވީގޮތް ނޭނގޭތީ ސިލްސިލާ މެދުނުކެނޑި ގުޅިފައިވާކަމަށް ނުބެލެވޭކަމަށާއި، ތަޙުލީލުކުރި ފަރާތުގެ ހެކިބަސް ނެގުމަށް އެދުމަކީ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއް ނޫނުކަމަށާއި އައު ހެކީގެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަނުވާކަމަށް ދެކެވުނެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީއަކީ ކުށުގެ ވެށިން ނެގޭ ތަކެތި އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް ގެންދެވޭ، ބަދަލުކުރެވޭ އަދި ނައްތާލެވޭ ގޮތް ރިކޯޑުކުރުމެވެ؛ ގަވާއިދު ނަންބަރު R-230/2015 ގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ތަކެތި އަތުން އަތަށް ބަދަލުކުރާއިރު ޙަވާލުކުރާ އަދި ޙަވާލުވާ ފަރާތާއި ތާރީޚާއި ގަޑި ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ ފޯމުގައި ފުރިހަމަކުރުން ލާޒިމެވެ (ޕެރ. 19–20، 23).
2. އަތުލައިގަނެވޭ ތަކެތި މަސްތުވާތަކެތިކަމަށް ކަނޑައަޅާނީ ތަޙުލީލު ރިޕޯޓުގެ މައްޗަށެވެ؛ ނަމަވެސް އެއީ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ އަތުން ނުވަތަ ހިޔާޒަތުން އަތުލައިގަނެވުނު ތަކެތިކަން ކަށަވަރުކުރަންވާނީ ތަކެތީގެ މަޢުލޫމާތު ފޯމާއި ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ ފޯމުން، ކުށުގެ ވެށިން ނެގުމުން ފެށިގެން ތަޙުލީލުކޮށް ނިމުމާ ހަމައަށް ސިލްސިލާ މެދުނުކެނޑި ގުޅިފައިވާކަން އެނގޭނަމައެވެ؛ މަޢުލޫމާތު ދިމާނުވާނަމަ ނުވަތަ ސިލްސިލާ މެދުކެނޑިފައިވާނަމަ އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތި ސާބިތުވާކަމަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ (ޕެރ. 22–24).
3. ޖިނާއީ މައްސަލައެއްގެ ދަޢުވާ ހުށަހަޅަންވާނީ ސާބިތުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ހުރިހާ ބަޔާނާއި ލިޔެކިޔުމާއި އެގްޒިބިޓާއެކުގައެވެ؛ ހެކި ހާމަކުރަންވާނީ ޝަރީޢަތް ފެށުމުގެ ކުރިން ކޯޓުން ކަނޑައަޅާ މުއްދަތުގައެވެ؛ ހާމަނުކުރި ހެކި ހުށަހެޅުން މަނާކުރުމުގެ އިޚްތިޔާރު ފަނޑިޔާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ؛ މިއަށް އިސްތިސްނާއަކީ އެއިރު ލިބިފައިނުވާ އައު ހެއްކެކެވެ (ޕެރ. 27–28).
4. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި މައްސަލައެއްވިޔަސް، ޤާނޫނު ފެށުމަށްފަހު އެ ޤާނޫނުގެ އިޖުރާއަތާ އެއްގޮތަށް މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދެވި، ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ފެށުމުގެ ކުރިން ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީ ކާޑު ހުށަހެޅުމަށް ދައުލަތަށް އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު ލިބިފައިވާނަމަ، ހެކިބަސް ނެގުމަށްފަހު ހުށަހަޅާ ކާޑު (އައު ހެއްކެއް ނޫން) ބަލައިނުގަތުމަކީ ޞައްޙަނޫން ގޮތެއް ނޫނެވެ (ޕެރ. 26، 29–30).
5. ދައުލަތަށް ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތަކީ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާއިރާއި އިބްތިދާއީ މަރުޙަލާގައި ދައުލަތަށް އޮންނަ ފުރުޞަތެކެވެ، އެއީ ކޯޓުން ދޭންޖެހޭ ފުރުޞަތެއް ނޫނެވެ؛ ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރާނީ ހުށަހެޅޭ ހެކި ޤަރީނާގެ މައްޗަށް ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކުރުމަށެވެ (ޕެރ. 30).
6. އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދަށުކޯޓަށް ހުށަހެޅި ހެކި ޤަރީނާގެ މައްޗަށެވެ؛ އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭނީ ދަށު މަރުޙަލާގައި އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތްކޮށްވެސް ނުލިބުނު (non-availability)، މައުޟޫޢަށް ނުފޫޒު ފޯރުވާ (relevance)، ޞައްޙަކަމާ ސުވާލު ނުއުފެދޭ (credibility) ހެކި ނަމައެވެ؛ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަނާޅާ ކަމެއް ތަފްޞީލުގެ ތެރެއިން އެދުމަކުން އެ ފުރުޞަތު ނުލިބޭނެއެވެ (ޕެރ. 33–35).
7. އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ހެކިބަސް ނެގި ކުރީގެ ޤަޟިއްޔާއެއްގެ ވާޤިޢާތާއި ސަބަބު ތަފާތުނަމަ، އެ ޤަޟިއްޔާގައި ޢަމަލުކުރިގޮތް މައްސަލައަކަށް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭނެއެވެ (ޕެރ. 35).

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2011 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 108 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2011 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 160 ވަނަ މާއްދާ
• ގަވާއިދު ނަންބަރު R-230/2015 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ މައްސަލަތަކުގައި ހެކީގެ ގޮތުގައި ހިފެހެއްޓޭ އެއްޗެއްސާމެދު ޢަމަލުކުރާނެ ގޮތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 9 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)، (ބ)، (ކ) އަދި 23 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާ (އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތް މިންގަނޑު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 83 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 110 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އަދި (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 129، 132، 135 ވަނަ މާއްދާތަކާއި 136 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (3)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 144 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)، 145 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 146 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 151 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ހައިކޯޓުގެ 2016/HC-A/451 (އަހުޒާމް ނަޢީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ހައިކޯޓުގެ 2018/HC-A/404 (ނުޒުރަތު ނަޖީބު އާއި މުޙައްމަދު ޝަމްޢޫން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ހައިކޯޓުގެ 2015/HC-A/172 (މުޙައްމަދު ނާޘިމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/20 (އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2012/SC-A/23 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިބްރާހީމް ނާފިޛް)