މުޙައްމަދު ރިޝްވާން ވ. ޢުމަރު ޒާހިޜު ޢަބްދުއްސަމަދު

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1501/Cv-C/2017

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އަނގަބަހުން ކުއްޔަށްދިން އިމާރާތަށް ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް ކުރި ދަޢުވާގައި، ޚަޞްމުންނަށް އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު ނުދީ، ޝަރުޢީ އަގުކުރާ ކޮމިޓީގެ ބޭނުން ނުހިފައި، މުޖުތަމަޢުގެ ޢުރުފަށް ރިޢާޔަތް ނުކޮށް، ހެކިބަޔާންތަކުގައި ސޮއިކުރުން ލަސްވެގެން ސިވިލް ކޯޓުގެ ޙުކުމަށް އަސަރުކުރިތޯ؛ އަދި އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތައް ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 43 ވަނަ މާއްދާގެ މިންގަނޑަށް ފުރިހަމަވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަދަނީ ޚުޞޫމަތްތަކުގައި ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހެނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުންނެވެ. ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުން ކުރިމަތިކުރާ ދިފާޢީ ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހެނީ އެ ދަފްޢެއް ކުރިމަތިކުރި ފަރާތުންނެވެ. ޚަޞްމުންގެ އަތުގައިވާ ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ އެންމެހައި ހެކިތަކާއި ދަލީލުތައް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ކޯޓުން ފަހިކޮށްދޭންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 15)
2. ކުއްޔަށް ހިފި ތަން ދޫކޮށްލިއިރު ތަނަށް ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތުން ހޯދަން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން، ތަން ކުއްޔަށް ދެވުނުއިރު ހުރި ޙާލަތާއި، އޭގެ ފަހުން ލިބުނު ގެއްލުންތަކާއި، އެ ގެއްލުންތަކަށް ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތް ޒިންމާވާންޖެހޭ އަސާސް ސާބިތުކޮށްދޭންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 19)
3. ތަންތަނާއި ތަކެތި އަގުކުރުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރާނީ އަގުކުރާއިރު ހުރި ޙާލަތަށް ބަލައި އަގު ކަނޑައެޅުމަށެވެ. ޚަޞްމަކު ބުނާ ޚަރަދު ޚަރަދުވެފައިވޭތޯ ބެލުމަކަށް ނޫނެވެ. ތަން ކުއްޔަށް ދިންއިރު ހުރި ޙާލަތު ނޭނގޭ ޙާލަތެއްގައި ޝަރުޢީ އަގު ކޮމިޓީ މެދުވެރިކޮށް އަގުކުރުމަކުން ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތް ޒިންމާވާންޖެހޭ މިންވަރު ދެނެގަނެވޭނެ ބުރަވެވޭ ނަތީޖާއެއް ނުނިކުމެދާނެއެވެ. (ޕެރ. 20)
4. ކުއްޔަށް ދޭ ތަން މަރާމާތުކުރުމާމެދު ދެފަރާތުގެ މެދުގައި އެއްބަސްވުމެއް ނެތި، ކުއްޔަށް ދިންއިރު ހުރި ޙާލަތުވެސް ނޭނގޭއިރު، ތަން ދޫކޮށްލުމަށްފަހު ކުއްޔަށް ދިން ފަރާތުން ކޮށްފައިވާ އެންމެހައި މަރާމާތަށް ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތް ޒިންމާވާންޖެހޭނެކަމަށް ކަނޑައެޅޭނެ ހަމައެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 21)
5. ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 30 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގައިވާ އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތު ނުދީއޮތްކަމަށް ބުނާނަމަ، ހުށަހެޅުމަށް ފުރުޞަތު ނުދިނީ ކޮން ހެއްކެއްކަން ނުވަތަ ދެއްކުމަށް ފުރުޞަތު ނުދިނީ ކޮން ވާހަކައެއްކަން ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އަދި ވަކި އިޖުރާއަތެއް (މިސާލަކަށް ޝަރުޢީ އަގު ކޮމިޓީ މެދުވެރިކޮށް އަގުކުރުން) ލާޒިމުކަމަށް ބުނާނަމަ، އެކަން ލާޒިމުކުރާ ޤާނޫނެއް، ޤަވާޢިދެއް ނުވަތަ ކޯޓުގެ ޙުކުމެއް ދައްކަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 22-23)
6. މުޖުތަމަޢުގައި ޢަމަލުކުރާ ގޮތް ނުވަތަ ކޯޓެއްގައި ޢަމަލުކުރަމުން އަންނަ ގޮތް ދަށު ކޯޓުން ދޫކޮށްލާފައިވާކަމަށް ބުނާ ނުކުތާއެއް ހަރުދަނާ ޤާނޫނީ އަސާސަކާ ޙަވާލާދީ، އެ ޢާދަ ބަޔާންކޮށް އަދި އެފަދަ ކަމަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ކޯޓަކުން ކޮށްފައިވާ ޙުކުމަކާ ޙަވާލާދީ ހުށަހަޅަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 30-31)
7. ހެކިބަޔާންތަކުގައި ސޮއިކުރުން ލަސްވުމުން ޙުކުމަށް އަސަރުކުރިކަމަށް ބުނާނަމަ، އެކަމުގެ ސަބަބުން ޙުކުމަށް ކުރި އަސަރަކީ ކޮބައިކަން ނުވަތަ ނިކުތް ނުރަނގަޅު ނަތީޖާއަކީ ކޮބައިކަން ބަޔާންކޮށްދޭންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 28، 41)
8. ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފު ކުރެވޭނީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 43 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެގެންނެވެ. އިސްތިއުނާފުގެ ޙައްޤަކީ ތިން މަރުޙަލާއިން މައްސަލަ އަލުން ބެލުމެއް ނޫނެވެ. 43 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތެއް އޮތްކަން ތަފްޞީލާއެކު ހާމަކުރުމަކީ އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ޒިންމާއެވެ. ޤާނޫނީ ގޯހެއް ހަދާފައިވާކަމަށް، ނުވަތަ ހެކިތަކަށް ނުވަތަ ދެއްކި ވާހަކަތަކަށް ރިޢާޔަތްނުކުރާކަމަށް ޖުމްލަ ގޮތެއްގައި ބުނުމަކުން އެ މިންގަނޑަށް ނުފޯރައެވެ. (ޕެރ. 32-35، 37، 39-40)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 30 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 43 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 ވަނަ މާއްދާ އަދި 284 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުސްތަފާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/09 (ޢަބްދުއްސައްތާރު މުޙައްމަދު ވ. ޝަފީޤާ އިބްރާހީމް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު: ޢިމާދު ޔޫސުފް ވ. ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-L/91 (އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމެންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް)
• ހައިކޯޓުގެ 2021/HC-A/198 (ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން ވ. ޙަސަން ޝިޔާމް)