އިބްރާހީމް ޛަހީން ޢަލީ ވ. މުޙައްމަދު ޝައުޤީ

ނަތީޖާ: ބައެއް ބަދަލުކުރި - 2018 އޮގަސްޓު މަހުގެ ކުލި (8,650ރ.) އާއި ޖޫރިމަނާ (98,393.75ރ.) އުނިކޮށް، 34,600ރ. 1 މަހުގެ ތެރޭގައި ދެއްކުމަށް ކަނޑައެޅި

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 166/Cv-C-HD/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުއްޔަށްދިން ފަރާތް ޔުޓިލިޓީ ހަމަޖައްސައިނުދީގެން ކުލި ދެއްކުން މަޑުޖެއްސުން (އައްދަފްޢު ބިޢަދަމިއްތަންފީޛު) ޞައްޙަތޯ، 2018 އޮގަސްޓު މަހުގެ ކުލި ދައްކާފައިވޭތޯ، އަދި ކުލީގެ އެއްބަސްވުމުގެ ދުވަހަކަށް 2.5% ޖޫރިމަނާގެ މާއްދާއަކީ ނަގައިދެވޭނެ މާއްދާއެއްތޯ ނުވަތަ ޕެނަލްޓީ ކްލޯޒެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ޤާނޫނީ ގޮތުން ގޯހެއް ހަދާފައިވާ ކަމަށް ނުވަތަ ހެކިތަކަށް ނުވަތަ ދެއްކި ވާހަކަތަކަށް ރިޢާޔަތް ނުކުރި ކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމަކުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 43 ވަނަ މާއްދާގެ އިސްތިއުނާފީ މިންގަނޑަށް ނުފޯރާނެއެވެ. (ޕެރ. 25)
2. އެއްބަސްވުމުގެ ފަރާތެއް އޭނާގެ ޒިންމާ އަދާކުރުން މަޑުޖައްސާލުމުގެ ޙައްޤު (އައްދަފްޢު ބިޢަދަމިއްތަންފީޛު) ބޭނުންކުރަން ބުނާ ފަރާތުން، އަނެއް ފަރާތަށް އެ ޒިންމާއެއް އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އޮތްކަމާއި، އެކަމަށް އެދުނު ތާރީޚާއި، އަމިއްލަ ޒިންމާ އަދާކުރިކަން ސާބިތުކުރަން ޖެހެއެވެ؛ ކުއްޔަށްދިން ފަރާތް ޔުޓިލިޓީ ގުޅައިދިނުމަށް ބާރު ނުލާނަމަ ކުއްޔަށްހިފި ފަރާތަށް ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ފަރުވާ ހޯދުމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނައިރު، އެކަމަށް ޢަމަލުނުކޮށް ކުލި ނުދެއްކުމަކީ ޞައްޙަ ޢުޒުރެއް ނޫނެވެ (ދަށު ކޯޓުގެ މި ނިންމުމަށް ތާއީދުކޮށް). (ޕެރ. 23-26)
3. ދަޢުވާގެ ދިފާޢުގައި ފާހަގަކުރަން ބޭނުންވާ ކަންކަން ޖަވާބު ފޯމާއި ބަޔާން ހުށަހެޅުމަށް ދެވޭ ފުރުޞަތުތަކުގައި ލިޔުމުން ހުށަހެޅުމަކީ އެ ފަރާތުގެ ޒިންމާއެކެވެ. ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަކުރަން ފުރުޞަތު ލިބި ފާހަގަ ނުކުރާ ކަމަކާމެދު އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުގައި ގޮތެއް ކަނޑައެއް ނޭޅޭނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ހެކިލިސްޓުގައި އެކަން ފާހަގަކޮށް ލިޔުން ހުށަހަޅާފައިވާނަމަ، އެ ނުކުތާ ދަށު ކޯޓުގައި އުފައްދާފައިވާ ކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 29-31)
4. މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ދަޢުވާ ސާބިތުކުރާނީ ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ މިންގަނޑުންނެވެ؛ ފައިސާ ޓްރާންސްފަރ ކުރިކަން ދައްކާ ލިޔުމަށް އިންކާރު ނުކޮށް، އެ ފައިސާ ލިބުނީ ކޮން މުޤާބިލަކަށްކަން ބުނެ ނުދެވޭނަމަ، ހެކިބަހުން ބާރުލިބޭ އެ ލިޔުމުން ކުލި ދައްކާފައިވާކަން ސާބިތުވެއެވެ. (ޕެރ. 34-35)
5. އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ޖޫރިމަނާ ނުވަތަ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ނަގައިދެވޭނީ، އެ މާއްދާއަކީ ޚިލާފުވުމުން ލިބޭ ގެއްލުމުގެ އެކަށޭނަ އަންދާޒާއެއް (liquidated damages) ހިމެނޭ މާއްދާއެއްތޯ ނުވަތަ ޚިލާފުވާ ފަރާތަށް އުޤޫބާތެއް ކުރިމަތިކުރާ ޖަޒާއީ ޝަރުޠެއް (penalty clause) ތޯ ބެލުމަށްފަހުއެވެ؛ މިކަން ވަޒަންކުރާނީ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ތަޠުބީޤުކޮށްފައިވާ Dunlop (genuine pre-estimate of loss) އާއި Cavendish (legitimate interest) ޓެސްޓުތަކުގެ އަލީގައެވެ. (ޕެރ. 38-39)
6. Cavendish ޓެސްޓުގެ ދަށުން (1) މާއްދާއަކީ އަސާސީ އިލްތިޒާމަކާ ޚިލާފުވުމުން އުފެދޭ ސާނަވީ އިލްތިޒާމެއްކަމާއި، (2) މައުޞޫމް ފަރާތުގެ ޞައްޙަ މަޞްލަޙަތުގެ ތަބީޢަތާއި މިންވަރާއި، (3) ސާނަވީ އިލްތިޒާމުގެ ނަތީޖާއަކީ އެ މަޞްލަޙަތާ ނުބައްދަލު ބުރައެއް ނުވަތަ އުޤޫބާތެއް ކަމަށްވާނަމަ، އެ މާއްދާއަކީ ޕެނަލްޓީ ކްލޯޒެއް ކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ؛ މައުޞޫމް ފަރާތުގެ ޞައްޙަ މަޞްލަޙަތު އޮތްކަން ސާބިތުކުރުމަކުން ނުފުދި، އެ މަޞްލަޙަތާއި ޚިލާފުވި ފަރާތު މައްޗަށް އަޅާ ބުރަ ނުބައްދަލު ނުވާން ޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 40-41)
7. ކުލި ދެއްކުމަކީ ކުއްޔަށްހިފި ފަރާތުގެ އަސާސީ އިލްތިޒާމަކަށް ވެފައި، ލަސްވާ ކޮންމެ ދުވަހަކަށް ޖޫރިމަނާ ދެއްކުމަކީ ސާނަވީ އިލްތިޒާމަކަށްވާއިރު، ޖޫރިމަނާ ލިބިގަތުމުގެ ޞައްޙަ މަޞްލަޙަތެއް ކުއްޔަށްދިން ފަރާތުން ސާބިތު ނުކޮށް، ޖޫރިމަނާގެ އަދަދަކީ ކުލީގެ އަދަދަށްވުރެ އެތައް ގުނައެއް ބޮޑު، މުޢާމަލާތާ ނުބައްދަލު އަދަދަކަށްވާނަމަ، އެ މާއްދާއަކީ ޕެނަލްޓީ ކްލޯޒެއް ކަމުން އެ ޖޫރިމަނާ ނަގައިނުދެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 43-44)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 43 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-L/91 (އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމެންޓް ކޯޕަރޭޝަން)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2009/HC-A/160 (ޔޮޓް ޓުއަރސް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް ޓޫރިޒަމް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/49 (މުޙައްމަދު ޖަމީލް ވ. ސީރި ޓްރީޓްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2020/SC-A/28 (ޙަސަން ޢަލީމަނިކު ވ. އަޙްމަދު ޖަނާޙް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/70 (ކޮރަލްގޭޓް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އައިމާ ކޮންސްޓްރަކްޝަން ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/14 (އަފާމީ މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ހައި-ލައިން އެންޓަރޕްރައިޒަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2015/SC-A/24 (ނަމީރާ އިންޖިނިއަރިންގ އެންޑް ޓްރޭޑިންގ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޖައުސާ ކޮންސްޓްރަކްޝަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/13 އަދި 2021/SC-A/52 (ސެންޓަރ އެންޓަރޕްރައިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް ޕޯޓްސް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/14 (ސެންޓަރ އެންޓަރޕްރައިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް ޕޯޓްސް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/SC-A/28 (ހަބް ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މާލޭ ވޯޓަރ އެންޑް ސެވަރޭޖް ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• Dunlop Pneumatic Tyre Co Ltd v New Garage & Motor Co Ltd [1915] AC 79 (ޙުކުމުގައި '[1915] A.C. 847' ގޮތަށް)
• Cavendish Square Holding BV v Talal El Makdessi; ParkingEye Ltd v Beavis [2015] UKSC 67