މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިޝަރީޒް، މެރިން ރިސޯސަސް އެންޑް އެގްރިކަލްޗަރ ވ. ނ. އަތޮޅު ކައުންސިލް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ވަގުތީ އަމުރު ޤާއިމް (އަޣްލަބިއްޔަތުން)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 144-B8/VN/2022/01

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ނ. ތޮޅެންދޫ ދިގު މުއްދަތަށް ކުއްޔަށްދިނުމުގެ މަސައްކަތް މަޑުޖައްސަން ސިވިލް ކޯޓުން ނެރުނު ވަގުތީ އަމުރު، ނެކްސްބިޒް ޤަޟިއްޔާގެ ޝަރުޠުތައް (ފާޅުކަން ބޮޑު މައުޟޫޢީ ޙައްޤު، ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ ގެއްލުން އަދި ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސް) ފުރިހަމަވާގޮތަށް ނެރެފައިވޭތޯ، އަދި އެ އަމުރުން މައުޟޫޢީ ދަޢުވާއާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅިފައިވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނީ ގޮތުން ޙިމާޔަތް ލިބެންޖެހޭ މައުޟޫޢީ ޙައްޤެއް ނުވަތަ ޤާނޫނީ މަރުކަޒެއް އޮތުމުގެ އިޙްތިމާލު ފާޅުކަން ބޮޑުގޮތެއްގައި ޤާއިމުވުމުގެ މާނައަކީ، ވަގުތީ އަމުރަށް އެދޭ ފަރާތަށް ކާމިޔާބުވުމުގެ ފުރުސަތު އޮތް، ޝަރީޢަތުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ހަރުދަނާ ޤާނޫނީ ނުވަތަ ވާޤިޢީ ސުވާލެއް (issue) އޮތުމެވެ. (ޕެރ. 15)
2. ފަޅުރަށް ކުއްޔަށްދިނުމުގައި ލާމަރުކަޒީ ޤާނޫނުގެ ދަށުން އަތޮޅު ކައުންސިލާ މަޝްވަރާކުރުމުގެ ދައުރަކީ ކޮބައިތޯ، ރަށަކީ އެ ކައުންސިލުގެ އިދާރީ ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ރަށެއްތޯ، އަދި ނިންމުމަށްފަހު ކައުންސިލަށް އެންގުމަކީ ޤާނޫނުގެ ބޭނުމަށް މަޝްވަރާއެއްތޯ ފަދަ ސީރިއަސް ޤާނޫނީ ސުވާލުތައް އުފެދިފައިވާނަމަ، ހިމާޔަތްކުރަންޖެހޭ މައުޟޫޢީ ޙައްޤެއް ފާޅުކަން ބޮޑުގޮތެއްގައި އޮތެވެ؛ ރަށް ކުއްޔަށްދިނުމަށް ނިންމިކަން ކައުންސިލަށް އެންގިކަން އެނގުމަކީ މައުޟޫޢީ ޙައްޤުގެ އިޙްތިމާލު ކުޑަވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 16، 17، 19)
3. ހައިކޯޓުން މައްސަލަތައް ބަލާނީ ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު ކަންތައްތައް އަސާސްކޮށްގެން ކަމާއި، ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަނުކުރާ ކަންތައްތަކަށް އިސްތިސްނާއީ ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކުން ރިޢާޔަތް ނުކުރާނެއެވެ. ވަގުތީ އަމުރަކީ ނިންމުމަށް ބަދަލު އަންނާނެ އަސާސީ ސަބަބެއް ހުށަހެޅިއްޖެނަމަ މުރާޖަޢާކުރުމުގެ ފުރުސަތު އޮންނަ އަމުރަކަށްވާތީ، އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް އައު ލިޔެކިޔުން ހުށަހަޅައިގެން މުޅިން އައު ބަހުޘެއްގެ މައްޗަށް ދަށު ކޯޓުގެ ވަގުތީ އަމުރަށް ބަދަލު ނުގެނެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 18)
4. ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ ގެއްލުމަކީ ފޫނުބެއްދޭ ވަރުގެ ނުވަތަ އިޞްލާޙުކޮށް ރަނގަޅު ނުކުރެވޭނެފަދަ ގެއްލުމެވެ. ގެއްލުމުގެ ބަދަލަކީ އެކަށީގެންވާ ފަރުވާއަކަށް ވާނަމަ، ދަޢުވާ ކިތަންމެ ވަރުގަދަ ކަމަށް ފެނުނަސް އާންމުގޮތެއްގައި ވަގުތީ އަމުރު ނެރުމަށް ހުރަސްއެޅޭނެއެވެ. (ޕެރ. 20)
5. ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރުމުގައި ބަލާ އެއް ކަމަކީ ކޯޓުން ގޮތެއް ނިމެންދެން ޙާލަތު ދެމެހެއްޓުން (ސްޓޭޓަސް ކޯ) އެވެ. ބީލަމުގެ އުޞޫލުން ރަށް ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ދޫކުރެވިއްޖެނަމަ އެފަރާތުގެ ޙައްޤު އުފެދި މައްސަލައިގެ އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށް ލިބޭ ގެއްލުން ބޮޑުވާތީ، ސުވާލު އުފެދިފައިވާ ރަށް މައްސަލަ ނިމެންދެން ކުއްޔަށް ނުދީ ބޭއްވުމަކީ ސްޓޭޓަސް ކޯ ދެމެހެއްޓުމަށާއި ގެއްލުން ކުޑަކުރުމަށް އެޅިދާނެ ފިޔަވަޅެކެވެ. (ޕެރ. 21، 23)
6. ދައުލަތުގެ ޕްރޮޖެކްޓަކާ ގުޅޭ ޚުޞޫމަތެއްގައި ދައުލަތާ ދެކޮޅަށް ވަގުތީ އަމުރު ނެރުމުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 23 ވަނަ މާއްދާގެ އިޤްތިޞާދީ އަދި އިޖްތިމާޢީ ޙައްޤުތަކަށް ހުރަސްއެޅޭނެ ކަމަށް ދައުލަތުން ހަމައެކަނި ބުނާ ބުނުމަކުން އެއީ ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ ގެއްލުމެއް ކަމުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ؛ އެގޮތަށް ބެލުމަކީ ދައުލަތާ ދެކޮޅަށް ވަގުތީ އަމުރު ނުނެރެވޭނެ ސާބިޤާއެއް ކަނޑައެޅުމެވެ. ނަމަވެސް އެ ޙައްޤެއް ގެއްލުމުގެ ނުވަތަ ހަނިވުމުގެ ގާތް ނުރައްކަލެއް (imminent and immediate) އޮތްކަން އެކަށީގެންވާ ސަބަބާއެކު ބުނެދެވިއްޖެނަމަ ޝަރީޢަތުން އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 22)
7. ޤާނޫނުގެ ރޫޙަކީ ނުވަތަ އިންސާފުވެރި ގޮތަކީ ކޮބައިކަން ކަނޑައެޅެންވާނީ މައުޟޫޢީ ދަޢުވާގައި ކަމަށްވާތީ، ވަގުތީ އަމުރުގެ ބޭނުމަށް އެކަމާ ގޮތެއް ކަނޑައެޅުން ރަނގަޅެއް ނޫނެވެ؛ ނަމަވެސް އެ ރިޢާޔަތް އަމުރުން މަނާކުރި ކަންތައްތަކުގައި ނުހިމެނި، އަމުރުން މަނާކުރީ ހަމައެކަނި ކުއްޔަށްދިނުމުގެ މަސައްކަތް މަޑުޖެއްސުމަށްނަމަ، އެ އަމުރަކީ މައުޟޫޢީ ދަޢުވާގައި އެދޭ ފަރުވާ ސާބިތުކޮށް ނުވަތަ ނަފީކުރާ އަމުރެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 29، 30)
8. ޚިލާފު ރައުޔު (ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢު): ފާޅުކަން ބޮޑު މައުޟޫޢީ ޙައްޤެއް ދައްކުވައިދިނުމަށް ދަޢުވާ ކާމިޔާބުވުމުގެ އަސާސީ އަދި ޙަޤީޤީ އިޙްތިމާލެއް ދައްކުވައިދޭންޖެހޭނެ، އިޙްތިމާލު ކުޑަނަމަ ވަގުތީ އަމުރު ނުނެރެވޭނެ؛ އަދި އެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަނުވާނަމަ ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ ގެއްލުމާއި ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސް ބެލުމުގެ ބޭނުމެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 35-37، 39، 42)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 23 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 7/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިދާރީ ދާއިރާތައް ލާމަރުކަޒީ އުޞޫލުން ހިންގުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 8 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އަދި (ބ) (PDF ގައި '0' / '3-0')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) (ފުޓްނޯޓުގައި '23 ގެ (ހ)، (ށ)')
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2012/SC-A/21 (ނެކްސްބިޒް ލިމިޓެޑް (އޮސްޓްރޭލިއާ) ވ. އެންޓި ކޮރަޕްޝަން ކޮމިޝަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2020/SC-A/101 (އެސް.ޕީ.އެޗް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޖުމެއިރާ މެނޭޖްމަންޓް ސަރވިސަސް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު [2021] SC 73 (ރިޖްވުޑް ހޮޓެލްސް އެންޑް ސުއިޓްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މުޙައްމަދު ޞަދީފް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2016/SC-A/18
• ހައިކޯޓު 2020/HC-A/150 (ސޭވް ދަ ޑްރީމް ވ. ޙުސައިން ޝިހާމް އަދި ޢަލީ އުސައިދު)
• ހައިކޯޓު B6/CHT/2022/10-95 (ވަގުތީ އަމުރާމެދު ނިންމި ގޮތް)