ނަން ފޮރުވާފައި ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

މި ޤަޟިއްޔާގައި ފަރާތްތަކުގެ ނަން ފޮރުވާފައި.

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ކޯޓުގެ ނަން ސިއްރު ކުރެވިފައި xxx

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުޑަކުއްޖަކު އިތުބާރުކުރަންޖެހޭ މަޤާމެއްގައި ހުރެ (ދޮންބައްޕައެއްގެ ގޮތުގައި) ޖިންސީ ޢަމަލެއް ހިންގުމުގެ ކުށް ސާބިތުކުރުމުގައި، ކުއްޖާ ފުލުހުންނަށް ދިން އިންޓަވިއު ރިކޯޑިންގއަށް ދިފާޢަށް ބެލުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބުނުތޯއާއި، ކުއްޖާގެ ބަސް އެތެރެފުށުންނާއި ބޭރުފުށުން އެއްގޮތްކަމަށް ކަނޑައެޅުމާއި، ކުއްޖާގެ ތެދުވެރިކަމާ ގުޅޭ ދިފާޢީ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރުން ޞައްޙަތޯއާއި، ދަށުކޯޓުގައި ޤާނޫނީ ވަކީލުގެ އެހީތެރިކަން އެކަށީގެންވާ ގޮތުގައި ނުލިބުމުން (ineffective assistance of counsel) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ ޙައްޤުތަކަށް އުނިކަން އައިތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގައިވާ ދިފާޢު ތައްޔާރުކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތާއި ވަސީލަތް ލިބުމުގެ ޙައްޤު ފުރިހަމަވަނީ، ހެކި ރައްކާތެރިކުރުމުގެ އަމުރެއްގެ ދަށުން ކޯޓު ކަނޑައަޅާ ޝަރުޠުތަކާއެކު ކޯޓުގައި ރިކޯޑިންގ ބަލައި ދިރާސާކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދިފާޢަށް ދީ، ދިފާޢީ ވަކީލު އެ ރިކޯޑިންގ ބަލާފައިވާ ޙާލަތުގައި، އެ ހެއްކަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ އެ ޙައްޤަށް އުނިކަމެއް އައުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 74–79)
2. ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސީ ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުޞޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ މަޤްޞަދަކީ އިތުރު ބާވަތްތަކުގެ ހެކި ހުއްދަކޮށް ހެކީގެ މިންގަނޑު ލުއިކުރުމެވެ. 47 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ހެކީގެ ތެރެއިން މަދުވެގެން ފަސް ބާވަތެއް ހުރެއްޖެނަމަ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) ގެ މިންވަރަށް ލިބިފައިވާ ހެކިކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ. އަދި މިފަދަ މައްސަލަތަކުގެ އަސާސަކީ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީ މަރުޙަލާތަކުގައި ތަފްޞީލުތަކާއެކު ކުއްޖާ ކިޔައިދޭ ކިޔައިދިނުމެވެ؛ އެހެން ހެކިތަކަކީ އެ ބަސް ކޮރަބޮރޭޓްކުރާ ވަސީލަތްތަކެވެ. (ޕެރ. 81–83)
3. ކުއްޖާގެ ބަސް އާދަޔާ ޚިލާފަށް ޤަބޫލުކުރެވޭތޯ ބެލުމަށް ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު މުޚްތާރު ޤަޟިއްޔާގައި ލިސްޓުކުރާ ތިން ކަމަކީ (އެތެރެ/ބޭރުފުށުން އެއްގޮތްވުން، ކުއްޖާގެ އަޚްލާޤާއި އުޅުން، ޝަކުވާކުރުމުގައި ނުނިޔަތެއް އޮތުން) ކޮންމެ މައްސަލައެއްގައި ބެލުން ލާޒިމު ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. ކުއްޖާގެ އަޚްލާޤު ނުވަތަ އުޅުމަކީ ކުއްޖާގެ ތެދުވެރިކަން ވަޒަންކުރާ ސިފައެއްގެ ގޮތުގައި ނުވަތަ ޖިންސީ ޢަމަލަށް މެދުވެރިވި ސަބަބެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގެން ނުވާނެއެވެ؛ ކޮންމެ މައްސަލައެއް ކުއްޖާއާއި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތާ ދެމެދު ގުޅުމާއި ކުއްޖާގެ އުމުރާއި ހެކިތަކުގެ މައްޗަށް ވަޒަންކުރަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 84–88، 125–126)
4. ހެކިބަސް ދޭނެ ފަރާތްތައް ކަނޑައެޅުމަކީ ޚަޞްމުންނަށް ލިބިދޭ ބާރެއް ކަމުން، ހުށަހެޅި ހެއްކެއް އުނިކުރުމަކީވެސް އެ ބާރުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 127 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ކުޑަކުއްޖެއްގެ ހެކިބަސް ނަގަންވާނީ ކޮންމެހެން މުހިންމުނަމައެވެ؛ ކުއްޖާ ރީވިކްޓިމައިޒްވުން ހުއްޓުވުމަށް ކުއްޖާގެ ހެކިބަސް ނުނަގައި ފުލުހުންނަށް ދިން ރިކޯޑިންގއަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަށް ދައުލަތުން އެދުމަކީ ޖާއިޒު ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 90–93)
5. ހެކިބަހުގައި ކުދިކުދި ތަފާތުތައް ހުރުމުން ހެކިބަސް ނަފީ ނުވާނެއެވެ. ދަޢުވާގެ ޖައުހަރަށް ނުވަތަ އަސާސަށް އަސަރުކުރާ ޖައުހަރީ ފުށުއެރުންތަކާއި ކުދިކުދި ތަފާތުތަކާ ދެމެދު ފަރަޤުކޮށް، ހުރިހާ ހެކިތަކެއްގެ އަލީގައި ހެކިބަސް ވަޒަންކުރަންޖެހޭނެއެވެ. ކުޑަކުދިން ތަފްޞީލު ހަނދާން ނެތުމާއި ތަކުރާރުކުރަން ބޭނުން ނުވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެއްކަމުން، 47 ވަނަ މާއްދާގެ ވަސީލަތްތަކުން ބާރުލިބޭނަމަ ކުއްޖާގެ ބަސް ބަލައިގަންނަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 100–103، 117–121)
6. ކުއްޖާ ހަދައިގެން ވާހަކަ ދައްކާކަމަށް ދިފާޢުން ބުނާނަމަ، ފުރަތަމަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ކުއްޖާ އެފަދަ ވާހަކައެއް ހަދައިގެން ދައްކަންވީ ސަބަބެއް (ހަސަދަވެރިކަމެއް، ރުޅިވެރިކަމެއް ނުވަތަ ނުނިޔަތެއް) އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް ބުނެދޭންޖެހޭނެއެވެ؛ ކުއްޖާ ދޮގުހަދާ ކުއްޖެއްކަމަށް ބުނުން އެކަނި ކުއްޖާގެ ބަސް ނަފީ ނުކުރެއެވެ. (ޕެރ. 127–131)
7. ޤާނޫނީ ވަކީލެއްގެ އެހީތެރިކަން ލިބުމުގެ ޙައްޤަކީ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 53 ވަނަ މާއްދާ) އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއްގެ (42 ވަނަ މާއްދާ) އަސާސެކެވެ. ineffective assistance of counsel ގެ ބަހުސް ކާމިޔާބުވާނީ، ވަކީލުގެ ޢަމަލު ސަބަބުވެރި މިންގަނޑަށްވުރެ ދަށްވެ ފާޅުކަން ބޮޑު ނާޤާބިލުކަމެއް ފާޅުވެ، އޭގެ ސަބަބުން ބޭއިންސާފެއް ކުރިމަތިވެ، އެ ގޯސްތައް ނެތްނަމަ ނަތީޖާ ތަފާތުވުމުގެ އެކަށީގެންވާ ފުރުޞަތެއް އޮތްކަން (Strickland ގެ ދެ ޓެސްޓް) ދެއްކުމުންނެވެ؛ ހަމައެކަނި ފަރުވާކުޑަކަމެއް، ގޯހެއް ނުވަތަ ތަޖުރިބާ ކުޑަކަމެއް ދެއްކުމުން އެ ބަހުސް ކާމިޔާބެއް ނުވާނެއެވެ. (ޕެރ. 136–148، 165–166)
8. ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތް ހެކިބަސް ނުދިނުމާއި ޝަރީޢަތުގެ ކުރީ ހުށަހެޅުންތަކުގެ ނިންމުން އިސްތިއުނާފު ނުކުރުމުގެ ނިންމުމަކީ ވަކީލުގެ ފަންނީ އިޚްތިޔާރުގެ ތެރެއިން ނިންމާ trial strategy އެވެ. ވަކީލުގެ ސުލޫކާ ޚިލާފު ކަންކަން ބަލާނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނީ ފަންނުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ބާ ކައުންސިލުން ކަމަށްވާތީ، އެއީ އިސްތިއުނާފުގައި ކޯޓުން ފަރުވާދޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. ގަވާއިދުގެ ޖަދުވަލު 38 ގެ ފޯމުން ޢައްޔަންވި ވަކީލުން ތަމްސީލުކުރިއިރު ދަށުކޯޓުގައި އިޢުތިރާޟެއް ނުކޮށް، އިސްތިއުނާފުގައި އެ ވަކީލުން އިޚްތިޔާރުނުކުރާކަމަށް ބުނެ ޝަކުވާކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބޭނެއެވެ. (ޕެރ. 164، 167.2، 167.10، 167.12، 169)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2009 (ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސީ ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 9 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 47 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާ، 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)، (ބ) އަދި (ޅ)، 53 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 145 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 186 ވަނަ މާއްދާ
• ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 93 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ނަންބަރު 2021/SC-REG-01 (ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 127 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 149 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، ޖަދުވަލު 38
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 5/2019 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނީ ފަންނުގެ ޤާނޫނު) ގެ 39 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2019/SC-A/77 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު މުޚްތާރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2024/SC-A/05 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިލްހާމް ޢަބްދުއްރަޙްމާން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2020/SC-A/42، 2020/SC-A/40، 2020/SC-A/60 (ޙުސައިން ސާމިރު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)، 2020/SC-A/94 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މުޙައްމަދު ނަޞީރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2020/SC-A/72 (ޢަބްދުﷲ ނަޡީފް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2017/SC-A/16 (ދިވެހި ދައުލަތް ވ. ޢަލީ ޝާހް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2021/SC-A/95 (ކަމްރުލް އިސްލާމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2013/SC-C/12 (ދައުލަތް (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް))
• ހައިކޯޓު 2018/HC-A/225 (މުޙައްމަދު ޝިފާޢު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• Strickland v. Washington, 466 U.S. 668 (1984)
• Wiggins v. Smith, 539 U.S. 510; Williams v. Taylor, 529 U.S. 362 (2000); Padilla v. Kentucky, 559 U.S. 356 (2010)
• Young v. Sams, 510 F Supp 141 (1981); Beasley v. United States, 491 F2d 687 (1974)
• Aston v. Nursing & Midwifery Council [2004] EWHC 2368; Pillai v. General Medical Council [2015] EWHC 305; R v. Clinton
• Ashok Debbarma v. State of Tripura (2014) 4 SCC 747; State v. Manoharan (Inspector of Police, Coimbatore)
• Shamim Reza Abdul Samad v. Public Prosecutor [2009] 2 MLJ 506; Mohsen Hussein Yahya Abdulrab v. Public Prosecutor [2021] 5 MLJ 811; Mohd. Hussain v. State