މުޙައްމަދު ޝިފާޢު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: ކުށް ސާބިތުކުރުން ޤާއިމް؛ ޤިޞާޞް މަޢާފުވީތީ މެރުމުގެ ޙުކުމް އުނިކޮށް 17 އަހަރާއި 6 މަހުގެ ތަޢުޒީރީ ޖަލު ޙުކުމާއި 2 މަސް ރޯދަ ހިފުމުގެ ކައްފާރާ ކަނޑައެޅި (ބައެއް ބަދަލުކުރި)

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޤަސްދުގައި މީހަކު މަރާލުން، ޤާނޫނު ނަންބަރު 66/1 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 12 ވަނަ މާއްދާ، 88 ވަނަ މާއްދާ، ހެކިބަސްދޭ ހެކިންގެ ހެކިބަހުގައި ހުރި ތަޢާރުޟުވުމާއި އުނިކަމަކީ ކޮބާތޯ ޝަރީޢަތުން ދެނެގަތުމުގު މަޤްސަދު އަދި ބަލަންޖެހޭ ކަންތައްތައް، ޤިޞާޞްގެ މައްސަލަތައް ސާބިތު ކުރުމުގައި، ހެކީގެ ނިސާބު، ޤަޞްދުގައި މީހަކު މަރާލުމުގައި ބައިވެރިވިކަން ސާބިތުވެގެން ޤަޞްދުގައިމީހަކު މެރި މީހަކަށް އޮތް ޢުޤޫބާތް ކަނޑައެޅިދާނެތޯ؟، ކުށުގެ ނިޔަތް ދެނެގަންނާނެ ގޮތް

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 1028/Cr-C/2011

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޤަޞްދުގައި މީހަކު މަރާލުމުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ދަޢުވާގައި ހެކިންގެ ހެކިބަހުގެ ފުށުއެރުމާއި ހެކީގެ ނިޞާބާއި ނިޔަތް ކަނޑައެޅި ގޮތާއި، ބައިވެރިވުމުގެ ދަޢުވާއަކަށް ޤަޞްދު މަރުގެ އަދަބު ކަނޑައެޅުމަކީ ޞައްޙަ ކަމެއްތޯ؛ އަދި އިސްތިއުނާފުގެ މަރުޙަލާގައި ވާރިޘަކު ޤިޞާޞް މަޢާފުކުރުމުން ޙުކުމަށް ކުރާ އަސަރަކީ ކޮބައިތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ބަދަލު ހިފުމުގެ ރޫޙުގައި ގިނަ މީހުން ބައިވެރިވެ ލަކުޑިބުރިއަކުން ބޮލުގައި ޖަހައި މާރާމާރީ ހިންގުމުން ޒަޚަމްވި މީހާ 3 ދުވަސްފަހުން ނިޔާވި. އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކުރީގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޤަޞްދުގައި މީހަކު މަރާލުމުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ދަޢުވާ އުފުލުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ދެ މީހުންގެ މައްޗަށް ޤަޞްދު މަރުގެ ކުށް ސާބިތުކޮށް، ވާރިޘުން ޤިޞާޞް ހިފަން އެދުނީތީ މެރުމަށް ޙުކުމްކުރި؛ ތިންވަނަ މީހާގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުނުވި.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ބުނީ ހެކިބަހުގައި ފުށުއެރުން ހުރި ކަމަށާއި، މެޑިކޯ ލީގަލް ރިޕޯޓު ޝައްކުވެރި ކަމަށާއި، ވަކީލެއްގެ ފުރުޞަތު ނުލިބުނު ކަމަށާއި، ނުއުފުލާ ދަޢުވާއަކަށް ޙުކުމްކުރި ކަމަށާއި، ނިޔަތް ކަނޑައެޅީ ޝަރުޢީ މިންގަނޑާ ޚިލާފަށް ކަމަށެވެ. ދައުލަތުން ބުނީ ތަމާލުއުގެ ޤަތުލުގައި ބައިވެރިވި އެންމެންނަށް ޤިޞާޞް ހިފޭނެ ކަމަށާއި، ބޭނުންކުރި ހަތިޔާރާއި ހަމަލާގެ ގޮތުން ނިޔަތް ފާޅުވާ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ހެކިން ސާފުކޮށް ދެނެގަތުމާއި މެޑިކަލް ހެކިން ޔަޤީނާ ގާތަށް ބައިވެރިވުން ސާބިތުވާތީ ކުށް ސާބިތުކުރުން ޞައްޙަ ކަމަށް ކަނޑައެޅި؛ ނަމަވެސް ހައިކޯޓުގައި ބައްޕަ ޤިޞާޞް މަޢާފުކުރުމުން މެރުމުގެ ޙުކުމް ދެމެހެއްޓޭކަށް ނެތީތީ ތަޢުޒީރީ ޖަލު ޙުކުމެއް ކަނޑައެޅި.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ހެކިބަހުގެ ތަޢާރުޟު ދެނެގަތުމުގެ މަޤްޞަދަކީ ދެ ބަޔާނުން ރަނގަޅީ ކޮންބަޔާނެއްކަން ދެނެގަތުމެއް ނޫން ކަމަށާއި، ހަނދާނުގެ އުނިކަމެއް ނުވަތަ ދޮގުހެދުމެއްގެ ސަބަބުން ހެކިވެރިޔާގެ ބަސް ޤަބޫލު ނުކުރެވޭނެކަން ސާބިތުކުރުމެވެ. ހެކިބަހުގައިވާ ކޮންމެ ތަޢާރުޟަކުން ތެދުކަން ނަފީ ނުވާނެ ކަމަށާއި، ހެކިބަސް ތަޤްޔީމްކުރަންވާނީ ހުށަހެޅިފައިވާ ހުރިހާ ހެކިތަކެއް ޝާމިލުވާ އަސާސެއްގެ މައްޗަށް ކަމަށާއި، ދަޢުވާގެ ޖައުހަރަށް އަސަރު ނުކުރާ ކުދިކުދި ފަރަގުތަކަށް ބުރަދަނެއް ނުދެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 36–37)
2. ގިނަ މީހުން ބައިވެރިވެގެން ހިންގި ޖަރީމާއެއްގައި (ތަމާލުއު) މަރުގެ ސަބަބަކަށްވި ހަމަލާ ދިނީ ކާކުތޯ ޔަޤީނުން ކަނޑައަޅަން ނުޖެހޭނެ ކަމަށާއި، ޖަރީމާގައި ބައިވެރިވި ކޮންމެ މީހަކުވެސް އެކަނި އެ ޢަމަލު ހިންގި ފަދައިން ޒިންމާވާނެއެވެ. (ޕެރ. 38.5)
3. ޒިނޭ ފިޔަވައި ޙައްދާއި ޤިޞާޞްގެ މައްސަލަތަކުގައި ހެކިބަސް ދޭންވާނީ ކަނޑައެޅިގެން ދެ ފިރިހެނުން ކަމަށް މުޠްލަޤަށް ބުނެވޭނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނެތް ކަމަށާއި، މެޑިކަލް ހެކިތަކާއި ޤަރީނާއަކީވެސް ޤިޞާޞްގެ މައްސަލަތަކުގައި ބަލައިގަނެވޭ ހެކީގެ ބާވަތްތަކެކެވެ. (ޕެރ. 40–42)
4. ހެކިވެރިޔާއަށް ކުށުގައި ބައިވެރިވި ހުރިހާ މީހުން ދެނެގަނެ ނުވުމަކީ ސާފުކޮށް ދެނެގަތް މީހުންނާ ބެހޭ ހެކިބަހުގައި ޝައްކު އުފެދޭނެ ކަމެއް ނުވަތަ ހެކިވެރިޔާގެ ޢަދުލުވެރިކަމުގެ ސިފަ ގެއްލޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ތަޙްޤީޤާއި ޝަރީޢަތުގައި ކިޔައިދިނުމުގެ ފަރަގުތަކަކީ ޢަދުލުވެރިކަމަށް އަސަރުކުރާ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 39، 43–44)
5. ދަށު ކޯޓުގައި ނުނަގާ، ވަކީލެއްގެ އެހީ ހޯދުމަށް ނޭދުމާއި ވަކީލުން ފަސްޖެހުން ފަދަ ކަމަކީ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 46–48)
6. ޤަޞްދުގައި މީހަކު މަރާލުމުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ދަޢުވާގައި، ކުށް ހިނގި ތަނަށް ޙާޟިރުވެ ޢަމަލީ ގޮތުން ބައިވެރިވިކަން ސާބިތުވާނަމަ، (ކުރީގެ) ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 14 ވަނަ މާއްދާއާއި ތަމާލުއުގެ ޝަރުޢީ އުޞޫލުން އޭނާ އެ ކުށް ކުރީ ކަމުގައިވެ، ޤަޞްދު މަރުގެ އަދަބު ކަނޑައެޅުމަކީ ނުއުފުލާ ދަޢުވާއަކަށް ޙުކުމްކުރުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 49–53)
7. ކުށުގެ ނިޔަތް ދެނެގަންނަނީ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާއާ ސުވާލުކޮށްގެން ނޫން ކަމަށާއި، ހުރިހާ ހެކިތަކާއި ވާޤިޢާތަކާއި، އަނިޔާގެ ބާވަތާއި ތަނާއި ޢަދަދާއި ގޮތާއި، ބޭނުންކުރި ހަތިޔާރުގެ ބާވަތަށް ބަލައިގެންނެވެ. ހާނިއްކަކުރުމުގެ ނިޔަތުގައި ދިން އަނިޔާއަކީވެސް އޭގެ ތަބީޢަތުގައި މީހަކު މަރުވެދާފަދަ ހަމަލާއެއްނަމަ އެއީ ޤަޞްދު މަރެކެވެ. (ޕެރ. 55–58)
8. ޤިޞާޞް ތަންފީޒުކުރުމުގެ ކުރިން ކޮންމެ ވަގުތެއްގައިވެސް ވާރިޘަކަށް ޤިޞާޞް މަޢާފުކުރެވޭނެ ކަމަށާއި، ވާރިޘަކު މަޢާފުކުރުމުން ޤިޞާޞްގެ ޙުކުމް ދެމެހެއްޓޭކަށް ނެތެވެ. ދިޔައިން މަޢާފުކުރެވޭނީ ކޮންމެ ވާރިޘަކަށް ލިބޭ މިންވަރަކަށް ކަމަށާއި، ނިޔާވި ވާރިޘެއްގެ ވާރިޘުން ސާބިތުކުރުމާއި ދިޔައިގެ މައްސަލަ ވަކި މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި ދަށު ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 61–62)
9. ޤިޞާޞް މަޢާފުކުރެވުނު ނަމަވެސް މުޖުތަމަޢުގެ ޙައްޤު ކެނޑިގެން ނުދާތީ ޤާތިލުގެ މައްޗަށް ތަޢުޒީރީ ޢުޤޫބާތެއް ކަނޑައެޅިދާނެ ކަމަށާއި، އެ ޢުޤޫބާތް ކަނޑައަޅަންވާނީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ ޖިނާޔަތުގެ 1 ވަނަ ދަރަޖައިގެ އަސާސީ މިންގަނޑުން ފަށައި، ޢުޤޫބާތް މަތިކުރާ އަދި ދަށްކުރާ ސަބަބުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށެވެ. (ޕެރ. 63–68)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/81 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 12، 13، 14، 26 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/81 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 88 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 11 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1)، 24 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ (1)، 110 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ރ)، 1002 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 1003 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 1103 ވަނަ މާއްދާ، 1201 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 59 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 72/14ޖ. (އަންހެނުންގެ ހެކިބަހުގެ ޤާނޫނު)
• ޝަރީޢަތް ކުރުމާބެހޭ ގޮތުން ހެދިފައިވާ ޤަވާއިދު (6) ގެ 56 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2012/SC-A/01
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/HC-A/369