އަޙްމަދު ނާޘިމް ވ. އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ސިވިލް ކޯޓުގެ ނިންމުން ޤާއިމް (އަޣުލަބިއްޔަތުން)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 02/RNA/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޙުކުމެއް (2014/SC-A/52) ސުޕްރީމް ކޯޓުން ފަހުން (2018/SC-A/52) ބާޠިލުކުރުމުން، އެ ޙުކުމުގެ ސަބަބުން ލިބުނު ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް ދައުލަތުގެ މައްޗަށް ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ދަޢުވާ ބަލައިނުގަތުމަށް ރަޖިސްޓްރާރ ނިންމި ނިންމުމާއި، އެ ނިންމުމަށް އިސްޤާޟީ ތާއީދުކުރުމަކީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތް ނިންމުމެއްތޯ؛ މީގެ ތެރޭގައި ޤަޟާއީ ރައްކާތެރިކަމާއި، ސްޓެރި ޑިސައިސިސްގެ އުޞޫލާއި، ޙުކުމެއް ބާޠިލުވުމުން ބަދަލު ހޯދުމުގެ ޙައްޤު އުފެދޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދަޢުވާއެއް/އިސްތިއުނާފެއް ހިންގަންވާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް (އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތް) ހިމަނައިގެން ކަމުން، އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތެއް ނެތި ހުށަހަޅާ އިސްތިއުނާފެއްގައި އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތެއް ހިމެނުމަށް މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރުންނަށް އެންގިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 2)
2. ކޯޓުގެ އެންގުމަށް އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތް ހިމަނައި އިސްތިއުނާފު ފޯމު އިޞްލާޙުކޮށް ފަހުން ހުށަހެޅުމުން، އިސްތިއުނާފު ހުށަހެޅުނީ އިޞްލާޙު ހުށަހެޅި ތާރީޚުގައި ކަމަށް ނުބެލޭނެއެވެ؛ އިސްތިއުނާފީ މުއްދަތު ބަލާނީ އަޞްލު އިސްތިއުނާފު ހުށަހެޅި ތާރީޚުންނެވެ. (ޕެރ. 10)
3. ސިވިލް ކޯޓުގެ ޤަވާޢިދުގެ 25 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ފޯމު ފުރިހަމަކުރަން އެންގުމަކީ މައްސަލަ ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމަށް ދެވޭ އިރުޝާދެއް ނޫނެވެ؛ އެ އެންގުމަށް ފޯމު އިޞްލާޙުކުރުމަށްފަހު މައްސަލަ ބަލައިނުގަތުމަކީ އެ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 11.1)
4. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 43 ވަނަ މާއްދާ ހިނގަނީ އިދާރީ ފިޔަވަޅުތަކަށެވެ؛ ސިވިލް ކޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރާރ ޤަޟާއީ އަދި އިދާރީ މަސައްކަތް ކުރާ ފަރާތެއް ކަމުން ރަޖިސްޓްރާރގެ ނިންމުންތައް 43 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތްވާން ޖެހޭއިރު، އެ ނިންމުންތައް ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 61 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅައި ބެލޭނެ ނިޒާމެއް އޮވެ، އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާއިންވެސް ބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 11.3)
5. ދަޢުވާ ބަލައިގަތުމާ ބެހޭ ނިންމުމުގައި ކޯޓުން ބަލަންވާނީ ދަޢުވާ ހުށަހެޅި ފޯމަށް (form) ނޫން، ދަޢުވާގެ ބަޔާނާއި ހުށަހެޅުންތަކުގެ ޖައުހަރަށް (substance) އެވެ؛ ދަޢުވާގެ އަސާސަކީ ޤަޟާއީ ނިންމުމެއް ނަމަ، އެއީ އިދާރީ ނިންމުމަކަށް ބަލައިގެން ހުށަހެޅޭ ދަޢުވާއެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 11.2، 12.2)
6. ޤަޟާއީ ރައްކާތެރިކަން (judicial immunity) ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނީ ނިޒާމު ބަލައިގެންފައިވާ މަފްހޫމެކެވެ؛ ފަނޑިޔާރަކު އޭނާގެ ވާޖިބު އަދާކުރުމުގައި ދިން ރައުޔަކާ، ކުރި އަމުރަކާ ނުވަތަ ޙުކުމަކާ ގުޅިގެން، ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނުގައިވާ އިސްތިއުނާފުގެ އުޞޫލުތަކާއި ފަނޑިޔާރުންގެ ޞުލޫކާ ގުޅޭ އުޞޫލުތަކުގެ ބޭރުން އެއްވެސް ފަރާތެއްގައި ޖަވާބުދާރީއެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުން ޙުކުމްކުރި ގޮތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ކުރާ ދަޢުވާއެއް ސިވިލް ކޯޓަށް ބަލައިނުގަތުމަކީ ރަނގަޅު ނިންމުމެކެވެ. (ޕެރ. 14-15)
7. ސްޓެރި ޑިސައިސިސްގެ އުޞޫލުގެ ދަށުން ތަބާވާން ޖެހޭނީ ނިންމުން ބިނާކުރި އުޞޫލަށް (ratio decidendi) ކަމާއި، ތަބާވުން ބިނާވަނީ ކޯޓުތަކުގެ ތަރުތީބުގެ މައްޗަށް ކަމާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަބާވާންޖެހޭ ހުއްޖިއްޔަތު ލިބޭ ނިންމުންތަކަކީ ހަމައެކަނި ހައިކޯޓާއި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނިންމުންތަކެވެ؛ ދަށު ކޯޓަކަށް އެ ކޯޓުގެ ކުރީގެ ނިންމުމަށް ތަބާވުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ (އެއްގޮތް މައްސަލަތަކުގައި އެއްގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރުން ރަނގަޅު ނަމަވެސް). އެއް ދަރަޖައިގެ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތައް ތަޢާރުޟުވާނަމަ، ފުރިހަމައަށް ބެލިގެން ނިންމާފައިވާ ފަހުގެ ނިންމުމަށް އިސްކަން ދޭނީއެވެ. (ޕެރ. 17-19)
8. ޤާނޫނީ ބާރެއް ނެތި ނުވަތަ ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ހައްޔަރުކުރުމާއި ބަންދުކުރުމަށް ބަދަލު ލިބިދިނުމާއި، މަދަނީ ގެއްލުންތަކަށް (tort) ބަދަލު ނަގައިދިނުމަކީ ދިވެހި ޤާނޫނީ ނިޒާމު ބަލައިގެންފައިވާ ކަމެކެވެ؛ ނަމަވެސް ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހައްޔަރުކޮށް ބަންދުކުރުމާ ގުޅޭ މައްސަލައަކާއި ޝަރީޢަތުން ކުރި ޙުކުމަކާ ގުޅިފައިވާ މައްސަލައަކީ އަޅާކިޔޭނެ ދެ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 20.2، 21)
9. ދިވެހިރާއްޖެ ބައިވެރިވެފައިވާ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޢާހަދާތަކަށް ކޯޓުތަކުން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ނަމަވެސް، އެ މުޢާހަދާތަކަށް ޢަމަލުކުރަންވާނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކޮށް ނިންމާ ގޮތުގެ މަތިންނެވެ. (ޕެރ. 22)
10. މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓަކުން ޙުކުމެއް ބާޠިލު ނުވަތަ ބަދަލުކުރުމަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމަށް ދަޢުވާކުރެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ކުށް ސާބިތުނުވާކަމަށް (ބަރީއަކަމަށް) ކަނޑައަޅައި ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމާއި ހަމައެކަނި އިޖުރާއީ ނުކުތާއެއްގެ މައްޗަށް ޙުކުމް ބާޠިލުކުރުމާ ދެމެދު ތަފާތު އޮވެ، މިފަދަ ޙާލަތްތަކުގައި ބަދަލު ދެވޭނީ އެކަމަށް ޤާނޫނެއްގައި ކަނޑައަޅައި ބަޔާންކޮށްގެންނެވެ. (ޕެރ. 23-25، 27)
11. (ފަނޑިޔާރު ޢަބްދުއްރައޫފު އިބްރާހީމްގެ ޚިލާފު ރައުޔު) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 58 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ޤާނޫނާ ޚިލާފު ބަންދަށް ބަދަލު ހޯދުމުގެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 1 ގެ 22 ވަނަ ނަންބަރުގެ ދަށުން ސިވިލް ކޯޓަށް ލިބިގެންވެއެވެ؛ މައްސަލައެއް ބަލައިގަތުމުގައި ރަޖިސްޓްރާރ ބަލަންވާނީ އިޚްތިޞާޞް، locus standi، މުއްދަތު، މައްސަލަ ބަލައިގަތުމަށް ހުރަސްއަޅާ ސަބަބު، ފޯމު ފުރިހަމަވުމާއި ލިޔުންތައް ހުށަހެޅުމަށެވެ؛ ބަލައިނުގަންނަނަމަ ސަބަބުތަކާއެކު އަންގަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 29-33، 37)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 7 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 43 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 58 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 93 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 141 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ނ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) (ލިޔުމުގައި '314' ގެ ގޮތުގައިވެސް)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 144 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)(1) އަދި (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 20 ވަނަ މާއްދާ (ނ)، 60، 61، 77 ވަނަ މާއްދާ އަދި ޖަދުވަލު 1 ގެ 22 ވަނަ ނަންބަރު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/13 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، 9 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2014/1 (މަޢުލޫމާތު ހޯދައި ލިބިގަތުމުގެ ޙައްޤުގެ ޤާނޫނު) ގެ 27 ވަނަ މާއްދާގެ (ޅ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 210 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 68/1ޖ (އޮފިޝަލް ކަންތައް ޗެޕްޓަރ 1) ގެ 9 ވަނަ މާއްދާ
• ޢިއްޒަތާއި އަބުރު ރައްކާތެރިކުރުމާމެދު 8 ރަބީޢުލްއާޚިރު 1352 ގައި ފާސްކުރެވުނު ޤާނޫނުގެ 1، 2، 3 ވަނަ މާއްދާ
• ސިވިލް ކޯޓުގެ ޤަވާޢިދުގެ 25 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ސިވިލް ކޯޓުގެ I(U)/2020/21 'މައްސަލަ ބަލައިގަތުމާއި ރަޖިސްޓްރީކުރުމުގެ އުޞޫލު'
• އައި.ސީ.ސީ.ޕީ.އާރުގެ 14 ވަނަ މާއްދާގެ 6 ވަނަ ނަންބަރު
• ރޯމް ސްޓެޓިއުޓްގެ 85 ވަނަ މާއްދާ
• US Code 28, §1495 އަދި §2513
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2009/SC-A/17
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/44 (އިބްރާހީމް ފާޠިހު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/20
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2014/SC-A/52
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2018/SC-A/52
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2016/SC-A/05 (އަޙްމަދު އިޙްސާން ވ. ދައުލަތް)
• ހައިކޯޓުގެ 2016/HC-A/83
• ސިވިލް ކޯޓުގެ 1143/Cv-C/2010 (MC/2010/2167)
• ސިވިލް ކޯޓުގެ 799/Cv-C/2012 (ޚިލާފު ރައުޔުގައި)
• Sirros v Moore [1975] QB 118
• Osborne v Rowlett (1880) 13 ChD 774
• Minister of Pensions v Higham [1948] 2 KB 153
• Colchester Estates (Cardiff) v Carlton Industries plc [1984] 2 All ER 601
• W. J. H. v. the Netherlands No. 408/1990
• James Davis Bettett v. The United States No. 09-279C (2009)
• Zakiya v. United States, 79 Fed. Cl. 231 (2007)
• Humphrey v. United States, 60 Fed.Appx. 292 (Fed.Cir. 2003)