މުޙައްމަދު ޝިފާޢު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: ގިނަ ރައުޔުން ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާ ކަމަށް ކަނޑައެޅި (ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު)؛ ޚިލާފު ރައުޔަކީ ޙުކުމް ޤާއިމްކުރުން

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ

ދަށު ކޯޓު: ސ. ހުޅުދޫ މެޖިސްޓޭޓް ކޯޓު 23/S6C/2022

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އިންޒާރުދިނުމުގެ ކުށުގެ ދަޢުވާގައި ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ދެ ހެކިން (އަނިޔާ ލިބުނު ފަރާތާއި އޭނާގެ ޅިޔަނު) ގެ ހެކިބަސް ބަލައިގަތުމާއި ވަޒަންކުރުމުގައި ދަށުކޯޓު ޢަމަލުކުރީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށްތޯ، އަދި ޤާނޫނުއަސާސީ ބަޔާންކުރާ ޝައްކުގެ ފުރުޞަތު ނެތް މިންވަރަށް ކުށް ސާބިތުވޭތޯ؛ އަދި ދަށުކޯޓުގައި ނުއުފައްދާ ނުކުތާތައް އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ބެލެވޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ސައިކަލެއްގައި ދަނިކޮށް ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތް ފަހަތުން އައިސް ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތާ އަރައިހަމަކޮށް މަރުގެ އިންޒާރުދިން ކަމަށް ބުނެ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ ދަށުން އިންޒާރުދިނުމުގެ ދަޢުވާ ދައުލަތުން އުފުލިއެވެ؛ ދައުލަތުން ހުށަހެޅީ އަނިޔާ ލިބުނު ފަރާތާއި އޭނާގެ ޅިޔަނުގެ ހެކިބަހެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ސ. ހުޅުދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން (23/S6C/2022) ދަޢުވާ ޝައްކުގެ ފުރުޞަތު ނެތް މިންވަރަށް ސާބިތުވާ ކަމަށް ކަނޑައަޅައި 6 މަސްދުވަހުގެ ޖަލު ޙުކުމް ކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ބުނީ ޅިޔަނުގެ ހެކިބަސް ނަގާފައިވަނީ ތަޙުޤީޤު ބަޔާން އިއްވައި ލީޑިންގ ސުވާލުތަކުން ކަމަށާއި، އަނިޔާ ލިބުނު ފަރާތަކީ ރުޅިވެރިކަމެއް އޮތް ޢަދުލުވެރި ނޫން ހެއްކެއް ކަމަށާއި، ރީއެގްޒަމިނޭޝަން ދީފައިވަނީ ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ކަމަށާއި، ސާބިތުވާ މިންވަރަށް ހެކި ނެތް ކަމަށެވެ؛ ދައުލަތުން ބުނީ ދަށުކޯޓުގައި އިޢުތިރާޟު ނުކުރި ކަންކަން އިސްތިއުނާފުގައި ނުއުފެއްދޭނެ ކަމަށާއި، ބަޔާން އިއްވީ ހަނދާން އާކޮށްދިނުމަށް ކަމަށާއި، ހެކިބަސް ތާއީދުކުރެވޭ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ރިޔާސަތުގެ ރައުޔުގައި (ފަނޑިޔާރު ސަލީމް ތާއީދުކޮށް) ތަޙުޤީޤު ބަޔާން ބަލައިގަތުން ޤާނޫނާ ޚިލާފު ނޫން ކަމަށް ބުނި ނަމަވެސް، ޅިޔަނަށް އިވުނު ކަމަށް ބުނާ ޢިބާރާތަކީ އަނިޔާ ލިބުނު ފަރާތަށް އިވުނު ޢިބާރާތް ނޫން ކަމަށާއި، ގާތްތިމާގެ މީހަކަށްވާތީ މިނިވަން ކޮރޮބޮރޭޝަނެއް ނޫން ކަމަށާއި، ރުޅިވެރިކަން އޮތް، މަޞްލަޙަތު އޮތް ހެކިވެރިޔާގެ ބަހަށް މިނިވަން ތާއީދެއް ނެތް ކަމަށާއި، އޭނާގެ ތަޙުޤީޤު ބަޔާނާއި ޝަރީޢަތުގެ ހެކިބަސް ތަފާތު ކަމަށް ބުނެ ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާ ކަމަށް ކަނޑައެޅިއެވެ؛ ޚިލާފު ރައުޔުގައި ދަށުކޯޓުގައި ނުއުފައްދާ ނުކުތާތަކުގެ މައްޗަށް ހެކި އަލުން ވަޒަންނުކުރެވޭނެ ކަމަށް ބުނެ ޙުކުމް ޤާއިމްކުރަން ފެނުނެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ބިރުދެއްކުން ނުވަތަ އިންޒާރުދިނުމުގެ ކުށަކީ ކޮންޑަކްޓް ކްރައިމްއެކެވެ؛ މާއްދީ ރުކުނަކީ ބަހުން، އިޝާރާތުން ނުވަތަ ހަރަކާތުން ގެއްލުމެއް ނުވަތަ އަނިޔާއެއް ދޭނެކަން ހާމަކުރުމެވެ؛ ޢަމަލުން ނަތީޖާއެއް ނިކުންނަން ނުޖެހޭއިރު، މި ކުށުގައި ވަކި ނިޔަތެއް ސާބިތުކުރަން ނުޖެހޭ ކަމަށް ރިޔާސަތުގެ ރައުޔުގައި ބަޔާންކުރެއެވެ (ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީ މިއާ ޚިލާފު).
2. ހެކިވެރިޔަކު ތަޙުޤީޤަށް ދިން ބަޔާން ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި އިއްވައި، އެއީ އޭނާ ދިން ބަޔާނެއްކަމަށް ހެކިވެރިޔާ އިޤްރާރުވެ، ޝަރީޢަތަށް އެ ބަޔާން ބޭނުންކުރާނަމަ އެއީ ޝަފަހީ ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެ ހެއްކެކެވެ؛ މުއްތަހަމަށް އެ ބަޔާނާމެދު ކްރޮސް-އެގްޒަމިން ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އޮންނާނެއެވެ؛ މިއީ 2012/SC-A/01 ގެ އުޞޫލާ ޚިލާފެއް ނޫނެވެ.
3. ހެކިވެރިޔަކީ ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތާ ގުޅުން އޮތް (related witness) މީހަކަށް ވުމަކީ އޭނާގެ ހެކިބަސް ދުރުކޮށްލެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ނަމަވެސް އެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ދިނުމުގައި ތެދުކަމާމެދު އިތުރަށް ދިރާސާކޮށް ކަށަވަރުކުރަންޖެހޭނެއެވެ.
4. އަޑު އިވުނު ކަމަށް ބުނެ ހެކިބަސް ދޭ ހެކިވެރިޔަކު ހެކިބަސް ދޭންޖެހޭނީ އަޑުއިވުނު ޢިބާރާތް އިވުނު ގޮތަށެވެ؛ އޭގެ ތަރުޖަމާއެއް ނުވަތަ ދޭހަވި މާނައެއް އަޑުއިވުނު އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައި ހެކިބަހެއް ނުދެވޭނެއެވެ؛ ހެކިވެރިންނަކީ ތަރުޖަމާނުން ނޫނެވެ.
5. އަނިޔާ ލިބުނު ފަރާތް ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަތުމަކީ ކުރެވޭނެ ކަމެކެވެ؛ ނަމަވެސް ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތާ ރުޅިވެރިކަމެއް އޮތް، މަޞްލަޙަތު އޮތް (interested witness) ފަރާތެއްގެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ދޭނަމަ، އޭގެ މައްޗަށް ބާރުދޭ މިނިވަން ހެކި ޤަރީނާ ހުރިތޯ ބަލަންޖެހޭނެއެވެ؛ ކޮރޮބޮރޭޓް ކުރާ ހެއްކަކީ މިނިވަން ހެއްކަކަށް ވާންޖެހޭތީ، އަނިޔާ ލިބުނު ފަރާތުގެ ތިމާގެ ގާތްތިމާގެ މީހެއްގެ ހެކިބަހުން އަނެކާގެ ބަސް ތެދުކުރެވިގެން ނުވާނެއެވެ.
6. ވަކީލަކު ނެތި އަމިއްލައަށް ދިފާޢުވާ މުއްތަހަމަކު ނަގާ ދިފާޢުގެ މައްޗަށް ކޯޓުން ރަނގަޅަށް ބަލަންޖެހޭނެއެވެ؛ ހެކި ބަލައިގަތުމާއި ހެކި ވަޒަންކުރުމަކީ ތަފާތު ދެކަމެއް ކަމުން، ހެކި ބަލައިގަތުމާމެދު ސުވާލު ނުއުފެއްދިޔަސް ހެކިންނާމެދު މުއްތަހަމު ދަށުކޯޓުގައި އުފެއްދި ސުވާލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ފަނޑިޔާރު ހެކި ވަޒަންކުރަންވާނެއެވެ.
7. މިއީ ހެކިންގެ ޢަދަދު ހަމަކޮށްގެން ސާބިތުކުރަންޖެހޭ ބާވަތުގެ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ؛ އެކެއްގެ ހެކިބަހުންވެސް ސާބިތުކުރެވިދާނެ ނަމަވެސް، ހެކިންގެ ޢަދަދަށްވުރެ ހެކިބަހުގެ ފެންވަރާއި ގުޅޭ ޤަރީނާއަށް ބަލައި ބުރަދަން ވަޒަންކުރަންޖެހޭނެއެވެ؛ މި މައްސަލައިގައި ދެ ހެކިބަހުގެ ޢިބާރާތްތަކާއި އަނިޔާ ލިބުނު ފަރާތުގެ ތަޙުޤީޤު ބަޔާނާއި ޝަރީޢަތުގެ ހެކިބަހުގެ ތަފާތުތަކާހުރެ، ދަޢުވާ ސާބިތުވާ މިންވަރަށް ހެކި ނުލިބޭ ކަމަށް ރިޔާސަތުގެ ރައުޔުގައި ކަނޑައެޅިއެވެ.
8. (ޚިލާފު ރައުޔު - ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީ) ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު ފާސްވުމަށްފަހު، ޚާއްޞަ ޤާނޫނެއްގައި އިސްތިސްނާއެއް ނެތްނަމަ ނިޔަތުގެ ރުކުނާބެހޭ ޢާއްމު އުޞޫލުތައް ހުރިހާ ކުށަކަށް ހިނގާތީ، އިންޒާރުދިނުމުގެ ކުށުގައިވެސް ނިޔަތު ފުރިހަމަވާންޖެހޭނެއެވެ؛ ބިރުދެއްކުމުގެ ބަހަށް ޢަމަލީ ސިފައެއް ލިބިދާނެކަމަށް ބެލެވޭ ސަބަބުތައް ބޭރުފުށަށް ހުރުމުން ނިޔަތު ފުރިހަމަވާނެއެވެ؛ ކުށް ބަހުގެ އިތުރުން ޢަމަލަކުން (އިޝާރާތަކުން) ވެސް ފުރިހަމަވެދާނެއެވެ.
9. (ޚިލާފު ރައުޔު - ފަނޑިޔާރު ދީބާނާޒް ފަހުމީ) ވަކީލެއްގެ ފުރުޞަތު ލިބި ވަކީލަކާ ނުލައި ދަށުކޯޓުގައި ޢަމަލުކުރި މުއްތަހަމަކު، ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް އެދި ނުވަތަ ހެކިންނާ ސުވާލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތުގައި ސުވާލު ނުކޮށް ދޫކޮށްލާފައި، ދަށުކޯޓުގައި ނުއުފައްދާ އައު ނުކުތާތަކުގެ މައްޗަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުން ހެކި އަލުން ވަޒަންކުރުމަށް އެދެވޭނެ ކަމަކަށް ނުދެކެއެވެ (2019/SC-A/98؛ 2019/SC-A/57 ގެ އިސްތިސްނާއީ ޙާލަތް ނެތްނަމަ)؛ ހެކިވެރިޔާ ދޮގުހަދާ ސަބަބެއް ވުޖޫދުގައި އޮތްކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ އެ ވާޤިޢާ ހުށަހަޅާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ (2010/SC-A/02).

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) (ލިޔުމުގައި '53')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 (ބިރުދެއްކުމާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު އެއްޗެހި ގެންގުޅުން މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ ބިރުދެއްކުމުގެ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ރ)، އަދި 'ބިރުދެއްކުން ނުވަތަ އިންޒާރުދިނުން' މާނަކޮށްދޭ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ ކުށުގެ ރުކުންތަކާއި ނިޔަތު ބަޔާންކުރާ މާއްދާތައް
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ ހެކިބަސް ނެގުމާއި ހެކި ބަލައިގަތުމާބެހޭ މާއްދާތައް، އަދި ބަންދުގައި ހޭދަކުރި މުއްދަތު އުނިކުރުމުގެ މާއްދާ
• ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު (ކުރީގެ) ގެ ޝަފަހީ ހެކި މާނަކުރާ މާއްދާއާއި ޙަޤީޤަތެއް ސާބިތުވާ މިންވަރު ބަޔާންކުރާ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ޙާލަތްތަކާއި ދަށުކޯޓުގައި ފާހަގަކުރި އިޖުރާއީ ގޯސްތައް ބަޔާންކުރާ މާއްދާތައް
• 2012/SC-A/01 (ޢަބްދުﷲ ޙުސައިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2011/SC-A/36
• ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢަލީ ޙަސަން (ސުޕްރީމް ކޯޓު)
• 2022/SC-A/51 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އޚމ)
• 2014/SC-A/26 (ޢަދުނާން ޙުސައިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2016/HC-A/364
• 2019/SC-A/98 (ފެކްޓް މޯލްޑިވްސް ވ. ދިވެހި ދައުލަތް (މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސް))
• 2019/SC-A/57 (ކަފޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް)
• 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުސްތަފާ)
• 2018/HC-A/62