ޙުމައިދާ ޢަބްދުލްޣަފޫރް ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ނޭޝަނަލް ޕްލޭނިންގ ހައުސިންގ އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލު، ހައިކޯޓުން ވަގުތީ އަމުރު ނެރުނު (2-1 އަޣްލަބިއްޔަތުން)

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 144-B13/VN/2023/02

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ގުޅީފަޅު ބިންހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢުގެ ފޭސް-3 ގެ މަސައްކަތް، މައުޟޫޢީ މައްސަލަ ނިމެންދެން ހުއްޓުވުމަށް އެދުނު ވަގުތީ އަމުރު ސިވިލް ކޯޓުން ނުނެރެ ނިންމި ނިންމުން، ނެކްސްބިޒް ޝަރުޠުތަކާއި ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސް އަދި ޕްރިކޯޝަނަރީ ޕްރިންސިޕަލްގެ އަލީގައި ރަނގަޅުތޯ؛ އަދި ތިމާވެއްޓާބެހޭ މައްސަލަތަކުގައި ގެއްލުން ވަޒަންކުރަންވީ ގޮތާއި، ހައިކޯޓުން އަމިއްލައަށް ވަގުތީ އަމުރު ނެރެވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރުމަށް ނެކްސްބިޒް ޤަޟިއްޔާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ތިން ޝަރުޠު (Fumus boni iuris، Periculum in mora، އަދި ޞިފަތު/Capacity) ފުރިހަމަވާންޖެހޭނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ޞިފަތާމެދު ދެފަރާތުން ބަހުސެއް ނުކުރާނަމަ އެއީ ކޯޓުން ގޮތެއް ކަނޑައަޅަންޖެހޭ ނުކުތާއެއް ނޫނެވެ. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މިފަދަ ދަޢުވާ ކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިދީފައިވާތީ، Prima Facie ކޮށް ބަލާއިރު ތިމާވެށި ހިމާޔަތްކުރުމުގެ ދަޢުވާއެއް ކުރާ ފަރުދަކަށް އެ ހައިސިއްޔަތު އޮތްކަމަށް ބަލަންވާނެއެވެ.
2. ޤާނޫނީ ގޮތުން ހިމާޔަތް ލިބެންޖެހޭ ޙައްޤެއް ނުވަތަ ޤާނޫނީ މަރުކަޒެއް އޮތުމުގެ އިޙްތިމާލު ދެނެގަނެވޭނީ މައްސަލައިގެ ވާޤިޢާތަކުންނެވެ؛ ވަގުތީ އަމުރުގެ މަރުޙަލާގައި ހެކިތަކާއި ހުށަހެޅުންތައް ވަޒަންކުރާނީ މައުޟޫޢީ މައްސަލާގައި ނިންމާ މިންގަނޑަށްވުރެ ލުއިކޮށް، މަތިމަތިން ބަލައިގެންނެވެ. ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ދަޢުވާއާ އެއްކޮޅަށް ބޭނުންކުރެވިދާނެ ޤާނޫނީ ހަމަތަކާއި އުޞޫލުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވާނަމަ، ހިމާޔަތްކުރަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ޤާއިދާއެއް އޮތްކަމަށް ބުރަވެވިދާނެއެވެ.
3. ޤާނޫނުގައިވާ ގޮތަށް އީއައިއޭ ރިޕޯޓެއް ހަދައި ހުއްދަ ނަގައިގެން ފަށާފައިވާ މަޝްރޫޢެއް ކަމުގައިވިޔަސް، އީއައިއޭގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މިންގަނޑުތަކާއި ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް (ސެޑިމެންޓޭޝަން ރޭޓު ފަދަ) ތަންފީޛު ނުކުރާކަމަށް ހެކިތަކާއެކު ހުށަހަޅާ މައްސަލައެއްގައި، ތިމާވެށި ހިމާޔަތްކުރުމުގެ އަސާސީ ޙައްޤަށް ޤާނޫނީ ހިމާޔަތް ލިބެންޖެހޭ އިޙްތިމާލު ޤާއިމުވެގެންވާކަމަށް ބެލެވިދާނެއެވެ.
4. އެސް.ޕީ.އެޗް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޖުމެއިރާ މެނޭޖްމަންޓް ސަރވިސަސް ޤަޟިއްޔާގެ ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސް ޓެސްޓަކީ ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތަކާ ގުޅޭ މައްސަލަތަކަށް އެކަށީގެންވާ ގޮތެވެ؛ ތިމާވެށި ހިމާޔަތްކުރުމުގެ އަސާސީ ޙައްޤަށް ބިނާކޮށް ހުށަހަޅާ މައްސަލަތަކުގައި، ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސާ އެކު ނުވަތަ އޭގެ ބޭރުން ވެސް، އެފަދަ މައްސަލަތަކަށް ޚާއްޞަ ޕްރިކޯޝަނަރީ ޕްރިންސިޕަލަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭނެއެވެ.
5. ތިމާވެއްޓާބެހޭ މައްސަލައެއްގައި ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ ގެއްލުން ކަނޑައަޅާއިރު ހަމައެކަނި ދައުލަތަށް ލިބިދާނެ މާލީ ގެއްލުން ބަޔާންކުރުމަކުން ނުފުދޭނެއެވެ؛ އާންމުންނާއި އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް ލިބިދާނެ އިޖުތިމާޢީ، އިޤްތިޞާދީ އަދި ތިމާވެއްޓަށް ލިބޭ ގެއްލުންވެސް ވަޒަންކޮށް، އެކަމަށް ރިޢާޔަތްކުރިކަން ނިންމުމުގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. އިޢާދަނުކުރެވޭ، ދިގު މުއްދަތަކަށް ދެމިގެންދާ ތިމާވެށީގެ ގެއްލުމަކީ ދައުލަތުގެ މާލީ ގެއްލުމަށްވުރެ ބޮޑު ގެއްލުމެކެވެ.
6. ޕްރިކޯޝަނަރީ ޕްރިންސިޕަލްގެ މައިގަނޑު އަސާސަކީ، ތަދާރުކު ނުކުރެވޭ ގެއްލުމެއްގެ ބިރު އޮތް ޙާލަތުގައި ފުރިހަމަ ސައިންޓިފިކް ޔަޤީންކަން ނެތުމަކީ ތިމާވެށި ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅު އެޅުން ލަސްކުރުމަށް ސަބަބެއް ނޫންކަމެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ބައިވެރިވާ މުޢާހަދާތަކާއި މަސްވެރިކަމުގެ ޤާނޫނުން މި އުޞޫލަށް ޢަމަލުކުރުން ދައުލަތަށް ލާޒިމުކުރާތީ، މި އުޞޫލުން ދުރަށްގޮސް ހަމައެކަނި Risk Assessment and Management އަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ ރަނގަޅު ގޮތެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ޕްރިކޯޝަނަރީ ޕްރިންސިޕަލްގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ބައެއް ކަމުގައިވާއިރު، އެކަނި އެއަށް ޢަމަލުކުރުމުން ހަރުދަނާ ނިންމުންތައް ނިންމުމުގެ ބާރު ހަނިވެއެވެ.
7. އީއައިއޭގައި ލާޒިމުކުރާ ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ނާޅައި ތިމާވެއްޓަށް ގެއްލުން ލިބެމުންދާކަން ހެކިތަކުން އެނގި، ދައުލަތުން އެ ހެކި ނަފީކުރާ ހެއްކެއް ހުށަނާޅާނަމަ، ގެއްލުމުގެ ފުރިހަމަ މިންވަރު އެ މަރުޙަލާގައި ނޭނގުނަސް ޕްރިކޯޝަނަރީ ޕްރިންސިޕަލަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރެންޖެހޭނެއެވެ؛ އަދި އިސްތިއުނާފީ ޤަޟިއްޔާގައި ޙުކުމްކުރާއިރު، މައުޟޫޢީ މައްސަލަ ނިމެންދެން ދެމިއޮންނަ ވަގުތީ އަމުރެއް ހައިކޯޓުން އަމިއްލައަށް ނެރުމަށް ޤާނޫނީ ހުރަހެއް ނެތެވެ.
8. ތިމާވެށި ހިމާޔަތްކުރުމުގެ އަސާސީ ޙައްޤަށް އުނިކަން އައިސްފިކަމަށް ބެލެވޭ ހާލަތްތަކުގައި ޙައްލު ހޯދުމަށް ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ވަކިވަކި ފަރުދުންނަށް ޤާނޫނުއަސާސީން ލިބިދީފައިވާތީ، އެފަދަ މައްސަލައެއްގައި އިންސާފުވެރި ޙައްލެއް ހޯދައިދިނުމަކީ ކޯޓުތަކުގެ ޒިންމާއެކެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 22 ވަނަ މާއްދާ (ތިމާވެށި ޙިމާޔަތްކުރުން)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 23 ވަނަ މާއްދާ (އިޤްތިޞާދީ އަދި އިޖްތިމާޢީ ޙައްޤުތައް)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 65 ވަނަ މާއްދާ (ޙައްލުހޯދުމަށްޓަކައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ ޖަދުވަލު 3 އަދި ޖަދުވަލު 5
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/93 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތިމާވެށި ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 1 ވަނަ މާއްދާ އަދި 6 ވަނަ މާއްދާ (އިޚްތިލާފު ރައުޔުގައި)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2012/R-27 (ތިމާވެއްޓަށް އަސަރު ފޯރާނެ މިންވަރު ބަޔާންކުރާ ރިޕޯޓު ހެދުމާބެހޭ ގަވާއިދު 2012) — މަސައްކަތް ހުއްޓާލުމުގެ އަމުރާއި މާނަކުރުމުގެ މާއްދާތައް
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަސްވެރިކަމުގެ ޤާނޫނު (ޤާނޫނު ނަންބަރު 14/2019) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާގެ (ޅ)، 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އަދި މާނަކުރުމުގެ މާއްދާ (ޕްރިކޯޝަނަރީ އެޕްރޯޗް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 ވަނަ މާއްދާ އަދި 284 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުގެ އިޖުރާއަތު)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2012/SC-A/21 (ނެކްސްބިޒް ލިމިޓެޑް (އޮސްޓްރޭލިއާ) ވ. އެންޓި ކޮރަޕްޝަން ކޮމިޝަން)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/101 (އެސް.ޕީ.އެޗް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޖުމެއިރާ މެނޭޖްމަންޓް ސަރވިސަސް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް) — ތަފާތުކޮށް
• The Rio Declaration on Environment and Development, 1992 — Principle 15
• Ministerial Declaration of the Second International Conference on the Protection of the North Sea, 1987
• UN Framework Convention on Climate Change, 1992 (Article 3.3)
• Convention on Biological Diversity, 1992 (Preamble)
• Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer, 1987
• Maastricht Treaty of European Union, 1992 (Article 130r)
• Cartagena Protocol on Biosafety, 2000
• Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants, 2001
• M.C. Mehta v. Union of India and Ors (Taj Trapezium Case), AIR 1997 SC 734
• A P Pollution Control Board v. Prof. M. V. Nayudu [1999] 2 SCC 718
• S. Jagannath v. Union of India (1997) 2 SCC 87
• K.M. Chinnappa, T.N. Godavarman Thirumalpad v. Union of India 2002 (10) SCC 606
• International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications, Inc. v. Greenpeace Southeast Asia (Philippines), G.R. No. 209271
• Boracay Foundation, Inc. v. The Province of Aklan, the Philippine Reclamation Authority and the DENR-EMB (Region VI), G.R. No. 196870