ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. މުލާއިމް މުޙައްމަދު

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ އަމުރުތައް ބާޠިލު (ބަންދުން ދޫކުރި އަމުރުތައް)

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ބިރުދެއްކުމާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު އެއްޗެހި ގެންގުޅުން މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު، ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތުތަކާއި ޢާންމު އިޖުރާއަތުތައް މަސްހުނިނުކުރުން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-J/MA/2023/1356

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 5 ވަނަ މާއްދާއިން 9 ވަނަ މާއްދާއާ ހަމައަށް ހިމެނޭ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހުން، ހެކި އެކަށީގެންނުވާކަމަށާއި ބަންދުކުރަންޖެހޭ ޟަރޫރަތެއް ނެތްކަމަށް ބުނެ ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ޝަރުޠުކޮށް ބަންދުން ދޫކުރުމަކީ އެ ޤާނޫނުގެ 12 އާއި 16 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތްވާ ނިންމުމެއްތޯ، އަދި އެފަދަ މައްސަލަތަކުގައި ބަންދާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގައި ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭ މިންގަނޑަކީ ކޮބައިތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ކެފޭއެއްގެ ތެރޭގައި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެމްބަރަކަށް ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރުން ހަމަލާދީ އަނިޔާކުރި މައްސަލައެއްގައި ތުހުމަތުކުރެވޭ ތިން މީހުން ބަންދުކޮށް، ބަންދުގެ މުއްދަތު ކިހިނެއްވެސް ފަހަރު އިތުރުކުރުމަށްފަހު، ތަޙްޤީޤާއި ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދަށް ދައުލަތުން އެދުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން، ތުހުމަތުކުރެވޭ ކުށް ކުރިކަމަށް ބެލޭނެ އެކަށީގެންވާ ހެކި ނެތުމާއި ބަންދުކުރަންޖެހޭ ޟަރޫރަތެއް ނުފެނުމުން، ތިން މީހުން ޝަރުޠުކޮށް ބަންދުން ދޫކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ބުނީ އަމުރުތަކަކީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 16 ވަނަ މާއްދާއާއި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ސާބިޤާތަކާ ޚިލާފު ނިންމުންތަކެއް ކަމަށާއި، 16 ވަނަ މާއްދާގެ މިންގަނޑަކީ ލުއި މިންގަނޑެއް ކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތްތަކުން ބުނީ ދިގު މުއްދަތެއް ބަންދުގައި ހުރި ނަމަވެސް އެއް ހެކިތަކެއްގެ މައްޗަށް ބަންދު އިތުރުކުރަމުން ދިޔަ ކަމަށާއި، އެކަށީގެންވާ ހެކި ނެތް ކަމަށާއި ކުށުގެ ރެކޯޑު ފޮހެވިފައިވާ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ޚާއްޞަ ޤާނޫނެއް ކަމުގައިވާ ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ އިފްތިރާޟާއި 16 ވަނަ މާއްދާގެ މިންގަނޑުގެ ދަށުން، ތިން މީހުންގެ މައްޗަށް އެކަށީގެންވާ ތުހުމަތާއި (probable cause) ކުރިން ހައްޔަރުކުރެވިފައިވާ ރެކޯޑު އޮތުމުން ދެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާތީ، ބަންދުކުރުން ނޫން އިޚްތިޔާރެއް ފަނޑިޔާރަށް ނެތް ކަމަށް ކަނޑައެޅިއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 މާނަކުރަންޖެހޭނީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 ގެ 4 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ޙައްލު ހޯދައިދިނުމުގެ އުޞޫލު (mischief rule) އާ އެއްގޮތަށް، ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު އެއްޗެހި ބޭނުންކޮށްގެން ހިންގާ މާރާމާރީތައް ހުއްޓުވޭނެ ގޮތަށް، އެ ޤާނޫނުގެ ޚާއްޞަ ސިފަތަކާއެކު އޭގެ ރަނގަޅު މަޙައްލުގައި ތަންފީޛުވާ ގޮތަށެވެ. (ޕެރ. 25-27)
2. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 212 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ޚާއްޞަ ޤާނޫނު ޢާންމު ޤާނޫނުގެ މައްޗަށް އިސްވާތީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 5-9 ވަނަ މާއްދާތަކުގެ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހަކު ބަންދުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ އެ ޤާނޫނުގައިވާ އިޖުރާއަތަށް ކަމަށާއި، ޚާއްޞަ ޤާނޫނުގެ އިޖުރާއަތު ޢާންމު އިޖުރާއަތާ މަސްހުނިކުރުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 28-31، 34-35، 69)
3. ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 12 ވަނަ މާއްދާއިން، އެ ޤާނޫނުގެ 5-9 ވަނަ މާއްދާތަކުގެ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާ ބަންދުން ދޫކޮށްފިނަމަ މުޖުތަމަޢުގެ ސަލާމަތަށް ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެދާނެކަމާއި ހެކި ފޮރުވުމަށް ނުވަތަ ހެކިވެރިންނަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް މަސައްކަތްކޮށްފާނެކަން ޤާނޫނު ޤަބޫލުކުރާ އިފްތިރާޟެއް (presumption) އުފައްދައެވެ. (ޕެރ. 41، 44، 51)
4. ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބަންދަށް އެދިއްޖެނަމަ ފަނޑިޔާރު ބަލަންޖެހެނީ (1) އެމީހަކީ 5-9 ވަނަ މާއްދާތަކުގެ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހެއްތޯ އަދި (2) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުގައިވޭތޯ އެވެ؛ މި ދެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާނަމަ ތަޙްޤީޤާއި ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ނިމެންދެން ބަންދުކުރުމަށް އަމުރުކުރުން ނޫން އިޚްތިޔާރެއް ފަނޑިޔާރަށް ނެތެވެ. (ޕެރ. 47-48، 65)
5. ތުހުމަތު ކަނޑައެޅުމަށް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ބަލާ 'ތުހުމަތުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެކި' ހުރިތޯ ބެލުމަކީ ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެފަދަ ކުށެއް ކުރިކަމަށް ތުހުމަތުކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް (probable cause) އޮތްކަން ފުލުހުން ނުވަތަ ޕްރޮސިކިއުޝަނުން ބަޔާންކޮށްދިނުން ފުދެއެވެ. (ޕެރ. 49-50، 55)
6. 49 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުގައިވޭތޯ ބަލާނީ 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ލުއި މިންގަނޑު (ވުޖޫދުގައި އޮތުން ނެތުމަށްވުރެ ގާތްތޯ) ގެ މަތިން، 12 ވަނަ މާއްދާގެ އިފްތިރާޟަށް ބަލައިގެންނެވެ؛ ކުރިން ޖިނާއީ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުގައި ހައްޔަރުކުރެވިފައިވުމުގެ ރެކޯޑު (16(ށ)(1)) އޮތުން އެކަމަށް ފުދޭ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ކަމަށާއި، ރެކޯޑު އުފެދުނު ދުވަސްވަރަކީ ބަލަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 46، 51، 56، 60، 64)
7. މުއްތަހަމާއި އަނިޔާލިބުނު ފަރާތާ ދެމެދު ގާތްކަމާއި ރަޙްމަތްތެރިކަމާއި ޢާއިލީ ގުޅުމަކީ، އަދި މުއްތަހަމަކީ ސިޔާސީ މަޤާމަކަށް ހޮވިފައިވާ މީހަކަށްވުމަކީ، މިފަދަ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުގައި ބަންދާމެދު ގޮތެއް ނިންމާއިރު ބަލަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 57)
8. ބަންދުގައި ހުންނަ މުއްދަތު ދިގުވުމާއި މިނިވަންވުމުގެ ޙައްޤު ހިފެހެއްޓިގެން ދިއުމަކީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ ސަބަބުން ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ މިފަދަ މައްސަލަތަކުގައި ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމަކަށް ދެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ މީހަކު ބަންދުން ދޫކުރެވޭނެ ކަމަށް ނުދެކެއެވެ. ނަމަވެސް ހެކި ނުލިބިގެން ދަޢުވާ ނުކުރެވޭ ޙާލަތުގައި ފުލުހުން ނުވަތަ ޕްރޮސިކިއުޝަނުން، ނުވަތަ ދަޢުވާއެއްނެތި އެކަށީގެންނުވާ ދިގު މުއްދަތެއް ބަންދުގައި ހުރެއްޖެނަމަ މުއްތަހަމުގެ ފަރާތުން ބަންދުން ދޫކުރުމަށް ކޯޓުގައި އެދިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 65-69)
9. ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 26 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ހަދަންޖެހޭ ގަވާއިދުތައް ވީއެންމެ އަވަހަކަށް ހަދައި ތަންފީޛުކުރަންޖެހޭނެ ކަމަށް ކޯޓުން ފާހަގަކުރިއެވެ. (ޕެރ. 36-37)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 (ބިރުދެއްކުމާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު އެއްޗެހި ގެންގުޅުން މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 1، 5، 6، 7، 8، 9، 10، 12، 15، 16، 23 އަދި 26 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 4 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 212 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 60 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 22 ވަނަ މާއްދާ
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 13 ވަނަ މާއްދާ
• ފަނޑިޔާރުންގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގެ ނަންބަރު FAM/2021/02 އުޞޫލު
• 2018/SC-A/31
• 2021/SC-A/12
• 2019/SC-A/79
• [2021] SC 54
• 2022/HC-B12/65