ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އިބްރާހީމް ޢަބްދުﷲ

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ (ބަންދުން ދޫކުރި) ކޯޓު އަމުރުތައް ބާޠިލު

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ބިރުދެއްކުމާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު އެއްޗެހި ގެންގުޅުން މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު، ޤާނޫނުގައި ބަޔާންކުރާ ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތުތަކާއި ޢާންމު އިޖުރާއަތުތައް މަސްހުނިނުކުރުން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-J/MA/2023/1314

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 5 ވަނަ މާއްދާއިން 9 ވަނަ މާއްދާއާ ހަމައަށް ހުރި ކުށެއްގެ ތުހުމަތުގައި ހައްޔަރުކުރި މީހުން ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދުކުރުމަށް އެދުމުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ޢާންމު މިންގަނޑުތަކުން ބަލައި ބަންދުން ދޫކުރުމަކީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތް ކަމެއްތޯ؛ އެ ޚާއްޞަ ޤާނޫނުގެ 12 އާއި 16 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފަނޑިޔާރު ބަލަންޖެހޭ މިންގަނޑަކީ ކޮބައިތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ކެފޭއެއްގެ ތެރޭގައި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެމްބަރަކަށް ތޫނު/ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރުން ޙަމަލާދީ ބޮލަށް ޒަޚަމްކުރި މައްސަލައެއްގައި ތިން މީހަކު ހައްޔަރުކޮށް ބަންދުގެ މުއްދަތު ކިހާ ފަހަރަކު އިތުރުކުރުމަށްފަހު، ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދަށް ފުލުހުން އެދުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ތިން މީހުން ޝަރުޠުކޮށް ބަންދުން ދޫކުރިއެވެ؛ ސަބަބަކަށް ބުނީ ހަތިޔާރު ބޭނުންކުރިކަމުގެ ތަފްޞީލު ނެތުން، އެކަށީގެންވާ ހެކި ނެތުން، ކުރީގެ ރެކޯޑު ނެތުން ނުވަތަ ބާވެފައިވުން، ތަޙުޤީޤަށް ކުރިއެރުމެއް ނެތުން ފަދަ ކަންކަމެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ އަމުރުތަކަކީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 16 ވަނަ މާއްދާއާއި މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކާ ޚިލާފު އަމުރުތަކެއް ކަމަށާއި، ސީސީޓީވީ، ސިއްރު ހެކިން، މެޑިކޯ ލީގަލް ރިޕޯޓު ފަދަ ހެކި ހުރި ކަމަށެވެ. މުއްތަހަމުން ބުނީ ދިގު މުއްދަތެއް ބަންދުގައި ހުރި ކަމަށާއި، އެއް ހެކިތަކެއްގެ މައްޗަށް މުއްދަތު އިތުރުކުރާ ކަމަށާއި، އައިޑެންޓިފައި ނުކުރާ ކަމަށާއި، ރެކޯޑު ނެތް ނުވަތަ ބާ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ޚާއްޞަ ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 12 ވަނަ މާއްދާގެ އިފްތިރާޟާއި 16 ވަނަ މާއްދާގެ ދެ ޝަރުޠު ތަޠުބީޤުކުރުމުން، ކޮންމެ މީހެއްގެ މައްޗަށް ސީސީޓީވީ ނުވަތަ ސިއްރު ހެކިވެރިޔާގެ ބަޔާނުން އެކަށީގެންވާ ތުހުމަތު އޮތްކަމާއި، ކުރިން ހައްޔަރުކުރެވުނު ރެކޯޑު އޮތުމުން 49 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތު ފުރިހަމަވާތީ، ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދުކުރުން ނޫން ގޮތެއް ފަނޑިޔާރަށް ނެތްކަމަށް ކަނޑައަޅައި އަމުރުތައް ބާޠިލުކުރެވުނެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. (ޕެރ. 25-27) ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 މާނަކުރަންވާނީ، ތޫނު ހަތިޔާރާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރު ބޭނުންކޮށްގެން ހިންގާ ޢަމަލުތައް ހުއްޓުވުމުގެ މަޤްޞަދު ޙާޞިލުވާ ގޮތަށް، ޙައްލު ހޯދައިދިނުމުގެ އުޞޫލު (mischief rule) ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 4 ވަނަ މާއްދާ).
2. (ޕެރ. 28-31، 35) ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 އަކީ އިސްކަންދޭންޖެހޭ ޚާއްޞަ ޤާނޫނެކެވެ؛ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 212 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ ދަށުން ޚާއްޞަ ޤާނޫނުގެ އިޖުރާއަތު ޢާންމު އިޖުރާއަތަށް ވުރެ އިސްވާތީ، އެ ޤާނޫނުގެ 5-9 ވަނަ މާއްދާގެ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުގައި ބަންދަށް އެދެންވާނީ އަދި ފަނޑިޔާރު ބަލަންވާނީ އެ ޤާނޫނުގެ އިޖުރާއަތުގެ ދަށުން ކަމަށާއި، ޚާއްޞަ އިޖުރާއަތާއި ޢާންމު އިޖުރާއަތު މަސްހުނިކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ.
3. (ޕެރ. 41، 44) ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 12 ވަނަ މާއްދާއިން، އެ ޤާނޫނުގެ 5-9 ވަނަ މާއްދާގެ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާ ދޫކޮށްލައިފިނަމަ މުޖުތަމަޢުގެ ސަލާމަތަށް ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިވެދާނެކަމާއި ހެކިންނަށް ނުފޫޒު ފޯރުވާނެކަމުގެ ޤާނޫނީ އިފްތިރާޟެއް (presumption) އުފައްދައި، ތަޙުޤީޤާއި ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި މިނިވަންވުމުގެ ޙައްޤު ހިފަހައްޓައެވެ.
4. (ޕެރ. 46-48، 65) 16 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފަނޑިޔާރު ބަލަންޖެހޭނީ (1) އެމީހަކީ 5-9 ވަނަ މާއްދާގެ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހެއްތޯ، އަދި (2) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުގައި އޮތުން ނެތުމަށްވުރެ ގާތްތޯ (ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ލުއި މިންގަނޑު) އެވެ؛ މި ދެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާނަމަ ތަޙުޤީޤާއި ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާ ނިމެންދެން ބަންދުކުރުމަށް އަމުރުކުރުން ނޫން އިޚްތިޔާރެއް ފަނޑިޔާރަށް ނެތެވެ (2019/SC-A/79 ގެ 20 ވަނަ ނުކުތާ).
5. (ޕެރ. 49، 50) ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ ދަށުން ބަލާއިރު، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ ‘ތުހުމަތުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެކި’ ނުވަތަ ‘ކޮންމެވެސް މިންވަރެއްގެ ހެކި’ ބެލުމަކީ ކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ކުށުގެ ތުހުމަތަށް އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް (probable cause) އޮތްކަން ކޯޓަށް ބަޔާންކޮށްދިނުން ފުދެއެވެ.
6. (ޕެރ. 56، 60، 64) 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (1) ގެ ދަށުން، ކުރިން ޖިނާއީ ކުށެއްގެ ތުހުމަތުގައި ހައްޔަރުކުރެވިފައިވާކަމުގެ ރެކޯޑަކީ 49 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުގައި އޮތުން ގާތްކަމަށް ބަލަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ސަބަބެކެވެ؛ ރެކޯޑު އުފެދުނު ދުވަސްވަރަކީ ބަލަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ.
7. (ޕެރ. 57) މުއްތަހަމާއި އަނިޔާލިބުނު މީހާ ދެމެދު ރަޙްމަތްތެރިކަމާއި ލޭގެ ގުޅުމާއި، މުއްތަހަމު ސިޔާސީ މަޤާމެއްގައި ހުރުމަކީ މިފަދަ ކުށެއްގެ ބަންދާމެދު ގޮތް ނިންމާއިރު ބަލަންޖެހޭ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ.
8. (ޕެރ. 65-69) ބަންދުގައި ހުންނަ މުއްދަތު ދިގުވުމަކީ މި ޤާނޫނުގެ ދަށުން ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ޙައްލަކީ ތަޙުޤީޤާއި ދަޢުވާއާއި ޝަރީޢަތް އަވަސްކުރުމެވެ؛ ދަޢުވާ އުފުލޭވަރުގެ ހެކި ނުލިބޭ ޙާލަތުގައި ފުލުހުން/ޕްރޮސިކިއުޝަން ނުވަތަ މުއްތަހަމު ދޫކުރުމަށް އެދިދާނެ ނަމަވެސް، ދެ ޝަރުޠު ފުރިހަމަވާ ޙާލަތުގައި ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުން ދޫކުރެވޭނެ ކަމަށް ނުދެކެއެވެ.
9. (ޕެރ. 39) ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގައި ބައެއް އަސާސީ ޙައްޤުތައް ހިފަހައްޓާފައިވަނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކަމަށް ޞަރީޙަކޮށް ބަޔާންކޮށް، 16 (ނ) ގެ ކަންކަމަށް މަޖިލީހުން ރިޢާޔަތްކުރި ކަމަށް ބަލަންވާނެ ކަމަށް ބުނެފައިވާތީ، ހިފެހެއްޓުމުގެ އެކަށީގެންވުމާމެދު ކޯޓުން އިތުރަށް ބަލަން ނުޖެހޭނެއެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 (ބިރުދެއްކުމާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު އެއްޗެހި ގެންގުޅުން މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 1، 5، 6، 7، 8، 9، 10، 12، 15، 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، 23، 26 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ނ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 22 ވަނަ މާއްދާ، 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، (ބ)، 212 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 4 ވަނަ މާއްދާ
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގެ (1)، (3)، (4)، (6)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު A/12-2021/SC ޤަޟިއްޔާ (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިބްރާހީމް ސައްމާޙް އަޙްމަދު ފަތުޙީ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު A/79-2019/SC ޤަޟިއްޔާ (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ކުޑަކުއްޖެއް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު A/31-2018/SC ޤަޟިއްޔާ (އަޙްމަދު ޝިޔާޛް އަދި އިތުރު ފަރާތްތަކެއް ވ. ފުރަނަ ހޯލްޑިންގްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• [2021] SC 54 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު ނިޝްމާ)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/HC-B12/65 ޤަޟިއްޔާ
• ފަނޑިޔާރުންގެ ޢާންމު މަޖިލީހުގެ ނަންބަރު FAM/2021/02 އުޞޫލު (މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރުންގެ މަޖިލިސް އެއްގޮތްކުރުން)