ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަބްދުﷲ ޖިހާދު

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލު، ޝަރީޢަތް ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް އެންގި

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޝަރީއަތުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާ މެދު ނިންމިގޮތް، ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 119 ވަނަ މާއްދާ، ދައުވާ ހުށަހެޅުމުގައި ހުރި އުނިކަން، އައު ހެކީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ތަޙްޤީޤް އަލުން ހުޅުވާލުން، ޤާނޫނުގައި މަނާނުކުރާނަމަ ޤާނޫނީ މުއްދަތުގައި ތަޙްޤީޤް އަލުން ކުރެވޭނެކަން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-B7/SHN/(726-2020)/2024/06

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ތަޙްޤީޤު އަލުން ހުޅުވި ސަބަބު ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަށް ނުބުނުމާއި، ޝައްކުގެ މަޙައްލުގައިވާ މީހެއްގެ ބަޔާނުގެ ޞައްޙަކަން ތަޙްޤީޤުގައި ކަށަވަރުނުކުރުމަކީ ދަޢުވާ އުފުލުމުގައިވާ އުނިކަމެއް ކަމަށް ބުނެ، ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ ހުށަހެޅުމެއް ބަލައިގެން ދަޢުވާ ނުބެލޭނެކަމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުމަކީ ޤާނޫނީ ހަމަތަކާ އެއްގޮތް ނިންމުމެއްތޯ؛ އަދި ޤާނޫނީ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި އައު ހެއްކެއްގެ މައްޗަށް ތަޙްޤީޤު އަލުން ހުޅުވޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ކުރީގެ ފިނޭންސް މިނިސްޓަރުގެ މައްޗަށް، ކ.ފުށިދިއްގަރުފަޅު ސްޕެޝަލް ޓޫރިސްޓް ޒޯނެއްގެ ގޮތުގައި ތަރައްޤީކުރުމުގެ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ އެއްބަސްވުމުގައި ކެބިނެޓް ނިންމުމާ ޚިލާފަށް ސަރުކާރުގެ ހިއްސާ 50% އިން 25% އަށް ދަށްކޮށް ސޮއިކުރިކަމުގެ ތުހުމަތުގައި ދަޢުވާކުރެވުނެވެ. ACC ން ކޮރަޕްޝަނެއް ނެތްކަމަށް ނިންމި މައްސަލަ ޕްރެޒިޑެންޝަލް ކޮމިޝަން އޮން ކޮރަޕްޝަން އެންޑް އެސެޓް ރިކަވަރީއިން އަލުން ތަޙްޤީޤުކުރިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ތަޙްޤީޤު އަލުން ހުޅުވި ސަބަބު ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަށް ނުބުނާތީއާއި، ޝައްކުގެ މަޙައްލުގައިވާ ފަރާތެއްގެ ބަޔާނުގެ ޞައްޙަކަން ކަށަވަރުނުކުރާތީ ދަޢުވާ އުފުލުމުގައި އުނިކަމެއް ހުރިކަމަށް ބުނެ، ގަވާއިދުގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާ ނުބެލޭނެކަމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ނިންމި.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުގެ ބަހުސަކީ ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި ސަބަބާއި ޤާނޫނީ އަސާސް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާތީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާއާއި 2020/SC-A/100 އާ ޚިލާފުކަމާއި، ތަޙްޤީޤު އަލުން ހުޅުވި ސަބަބު ބުނެދީފައިވާކަން ދައްކާ އޯޑިއޯ ރެކޯޑިންގއަށް ރިޢާޔަތްނުކުރާކަމެވެ. އިސްތިއުނާފު ރައްދުވި ފަރާތުން ވަކީލަކު ނެތި މައުޟޫޢަށް ޖަވާބުދާރީ ނުވެ، 5 ދުވަހުގެ ފުރުޞަތަކަށް އެދުނެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ތަޙްޤީޤުގައިވާ ކަމަށް ބުނާ އުނިކަންތަކަކީ ދަޢުވާ އުފުލުމުގައިވާ އުނިކަމެއް ކަމަށް ނިންމި ސަބަބާއި ޤާނޫނީ އަސާސް ދަށުކޯޓުން ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާތީއާއި، އައު ހެއްކެއްގެ މައްޗަށް ޤާނޫނީ މުއްދަތުގައި ތަޙްޤީޤު އަލުން ހުޅުވޭނެތީއާއި، ރެކޯޑިންގއަށް ރިޢާޔަތްނުކުރާތީއާއި، ޝައްކުގެ މަޙައްލުގައިވާ ހެއްކެއްގެ ބަޔާން ޓެސްޓްކުރަންވީ މައުޟޫޢީ ޝަރީޢަތުގައިކަމުން، ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލުކުރި.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމަށް ވަކީލަކާނުލައި ޙާޟިރުވެ ވަކީލަކު އައްޔަންކުރުމަށް ފުރުޞަތަށް އެދުމަކީ ޝަރީޢަތް މަޑުޖައްސަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ޤާނޫނީ ވަކީލަކު އައްޔަންކުރުމަށް ކޯޓުގެ ހުއްދައެއް ބޭނުން ނުވާތީ އެއީ އަބަދުވެސް ހުޅުވިފައިވާ ފުރުޞަތެކެވެ، އަދި ޤާނޫނުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ނިންމަންޖެހޭ މުއްދަތަށް ބަލާއިރު، ޤާނޫނުން ތަޞައްވުރުނުކުރާ ގޮތަކަށް ފަނޑިޔާރުންނަށް ޝަރީޢަތް މަޑުޖައްސާލެވޭކަށް ނެތެވެ. (ޕެރ. 14-15)
2. ޖިނާއީ ތަޙްޤީޤުކުރުމުގެ ބާރަކީ ޤާނޫނުއަސާސީން ނުވަތަ ޤާނޫނުން ތަޙްޤީޤީ އިދާރާތަކަށް ލިބިދޭ ބާރެކެވެ؛ ޤާނޫނަކުން ދީފައިވާ ތަޙްޤީޤުކުރުމުގެ ބާރެއް ނެތިދާނީ ވެސް ޤާނޫނުން ބަޔާންކުރާ ގޮތުގެ މަތިންނެވެ. ޤާނޫނުން މަނާނުކުރާހާ ހިނދަކު، ދަޢުވާކުރުމުގެ ޤާނޫނީ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ލިބޭ އައު ހެއްކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ތަޙްޤީޤު އަލުން ހުޅުވާލުމަކީ ތަޙްޤީޤުކުރުމުގެ ބާރު ލިބިފައިވާ ފަރާތަށް ކުރެވޭނެ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 16-21)
3. ދަޢުވާ ނުކުރުމަށް ނިންމާފައިވާ މައްސަލައެއްގައި ވެސް އިތުރު ހެކި ލިބިއްޖެނަމަ ނުވަތަ ކުރިން ލިބިފައިވާ ހެކި ވަރުގަދަކޮށްދޭ ހެކި ފާޅުވެއްޖެނަމަ ދަޢުވާ އަލުން ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ހުރަހެއް ނެތެވެ (2012/SC-A/22)؛ އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖިނާއީ ޢަދުލުގެ ނިޒާމުގައި ބަލަންޖެހޭނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނުތަކާއި ގަވާއިދުތަކުގައިވާ ހަމަތަކަށެވެ؛ އެހެން ޤައުމުތަކުގެ ހަމަތައް ތަޠުބީޤުކުރަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނުދައްކާހާ ހިނދަކު އެ ހަމަތައް ތަޠުބީޤެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 21-23)
4. ޖިނާއީ މައްސަލައެއްގެ ތަޙްޤީޤު ނުކުރުމަކީ އަސާސީ ޙައްޤެއް ނޫނެވެ؛ އައު ހެއްކެއްގެ މައްޗަށް ޤާނޫނީ އިޖުރާއަތުގެ ތެރެއިން ތަޙްޤީޤު އަލުން ހުޅުވާލުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 69 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 24)
5. ފަނޑިޔާރު ޙުކުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބާއި ޤާނޫނީ އަސާސް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، އަދި ހެކި ވަޒަންކުރިގޮތާއި ބުރަދަން ދިންގޮތް ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާނަމަ، އެ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތަކަށްފަހު ކޮށްފައިވާ ނިންމުމެއް ކަމުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ؛ އެއީ އިސްތިއުނާފީ ޙައްޤަށްވެސް އުނިކަން އަންނަ ކަމެކެވެ (2020/SC-A/100). (ޕެރ. 26-27)
6. ތަޙްޤީޤު ކުރިއަށް ގެންދާނެ ގޮތަކީ ތަޙްޤީޤީ އިދާރާގެ އިޚްތިޞާޞްގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ؛ ޤާނޫނީ ނައްޞަކުން ނުފެންނަ ބަހާނާތަކުގެ މައްޗަށް ތަޙްޤީޤުގެ ޒާތަށް ބަލައި ފަނޑިޔާރުން ދަޢުވާ ބޭރުކުރުމަކީ ތަޙްޤީޤީ އިދާރާތަކުގެ އިޚްތިޞާޞްއަށް ކޯޓުތަކުން ވަދެވޭ ގޮތެއް ކަމުގައިވާތީ، އެއީ ޖިނާއީ ޢަދުލުގެ ނިޒާމަށް ހުރަހެކެވެ؛ ތަޙްޤީޤުގައިވާ އުނިކަމެއް ދަޢުވާ އުފުލުމުގައިވާ އުނިކަމަކަށް ބަލާނަމަ އެއީ ކޮން ޤާނޫނީ އަސާހެއްގެ ދަށުންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 28-29)
7. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒްގެ ރައުޔު، އެއްބަސްވެވިފައި) ތަޙްޤީޤު އަލުން ހުޅުވި ސަބަބު ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތަށް އަންގައި ބަޔާންކޮށްދޭންޖެހޭ ވަކި އުސޫލެއް ނުވަތަ ޝަކުލިއްޔާތެއް ނެތެވެ؛ ދަށުކޯޓަށް ހުށަހެޅި ތަޙްޤީޤުގެ ރެކޯޑިންގއަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށް ދަޢުވާ ނުބެލޭނެކަމަށް ނިންމުމަކީ ހުށަހެޅުނު ހެކި ޤަރީނާއަށް ބަލަންވީ މިންވަރަށް ނުބަލައި ނިންމުމެކެވެ. (ޕެރ. 50-53)
8. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ނިޔާޒްގެ ރައުޔު، އެއްބަސްވެވިފައި) ހެއްކަކީ ޝައްކުގެ މަޙައްލުގައިވާ މީހެއްކަމަކީ ތަޙްޤީޤު ފާސިދުވާ ނުވަތަ ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ދަޢުވާ ބޭރުކުރެވޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ހެއްކެއްގެ ޢަދުލުވެރިކަމާއި ހެކިބަހުގެ ޞައްޙަކަން ޓެސްޓްކުރަންވީ މަޙައްލަކީ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ޝަރީޢަތްކުރާ މަރުޙަލާގައި ކްރޮސް-އެގްޒަމިނޭޝަނުގެ ތެރެއިންނެވެ؛ ހެކިބަސް ޤަބޫލުނުކުރަންޖެހޭ ސަބަބު ދެއްކުމުގެ ބުރަ އޮތީ އެ ސުވާލު އުފައްދާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 54-61)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 69 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 115 ވަނަ މާއްދާ (ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކޮމިޝަންތައް އުފެއްދުން)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 223 ވަނަ މާއްދާ (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ ބާރުތައް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) (ތަޙްޤީޤާއި ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތުތައް، އައު ހެއްކާއެކު ދަޢުވާކުރުން؛ 5 ވަނަ އިޞްލާޙުން ކަނޑައެޅި 14 ދުވަހުގެ މުއްދަތު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) (ދަޢުވާކުރުމުގެ މުއްދަތު)
• ރިޔާސީ ކޮމިޝަންތަކުގެ ޤާނޫނު (ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2019) ގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2021-SC-REG-01 (ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 119 ވަނަ މާއްދާ
• ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤަރާރު (ޕްރެޒިޑެންޝަލް ކޮމިޝަން އޮން ކޮރަޕްޝަން އެންޑް އެސެޓް ރިކަވަރީ އުފެއްދި ޤަރާރާއި އިޞްލާޙު)
• 2020/SC-A/100 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޙަސަން)
• 2021/SC-A/30 (ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2012/SC-A/22 (އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• 2024/HC-B12/61 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢަބްދުﷲ ޢާޡިމް)
• 2022/SC-A/75 (އިސްމާޢީލް އިފްހާމް މުޙައްމަދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• CLQ v CLR [2021] SGHC(I) 15