މުޙައްމަދު ނާފިޢު ވ. ޕްރޮސެކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ކީވޯޑުތައް: ކުޑަކުއްޖަކު އިތުބާރު ކުރަންޖެހޭ މަޤާމެއްގައި ހުރި މީހަކު އެ ކުއްޖާއާ މެދު ޖިންސީ ޢަމަލެއް ހިންގުން، ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސީ ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު ގެ 9 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ) އަދި 48 ވަނަ މާއްދާ، ކުޑަކުދިންގެ ބަޔާން ނެގުމުގައި ޚާއްޞަ ގޮތްތަކެއް ގެންގުޅުން، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 167 ވަނަ މާއްދާ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 145 ވަނަ މާއްދާ، ސުޕްރީމް ކޯޓަށް އައު ހެކި ހުށަހެޅުން

ދަށު ކޯޓު: 2021/HC-A/398

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުޑަކުދިންގެ ހެކިބަސް ކުރެހުމާއި ލިޔުމުން ނެގުމަކީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2009 ގެ 48 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯ، ކުއްޖާގެ ބަހަށް ބުރަދަން ދިނުމާއި ފަންނީ ރިޕޯޓުތައް ބަލައިގަތުމުގައި ހައިކޯޓުން ގޯހެއް ހަދާފައިވޭތޯ، ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްފަހު ހުށަހެޅި ދިފާޢީ ހެކި ބަލައިނުގަތުން ރަނގަޅުތޯ، އަދި ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ހުށަހެޅި އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭނެތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: އިތުބާރުކުރަންޖެހޭ މަޤާމެއްގައި ހުރި މުޙައްމަދު ނާފިޢު، 2019 ގައި ކުޑަކުއްޖެއްގެ ހެދުން މަތިން ކުރިމަތި ފަރާތާއި މޭމަތީގައި އަތްލުމާއި، އަނެއް ދުވަހެއްގައި އޭނާގެ ކުރިމަތި ފަރާތް ކުއްޖާއަށް ދެއްކުމުގެ ތުހުމަތުގައި ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2009 ގެ 9 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދަޢުވާ ކުރެވުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ކުށް ސާބިތުކޮށް 15 އަހަރުގެ ޖަލު ޙުކުމެއް ކުރިއެވެ. ހައިކޯޓުން ކުދިންގެ ހެކިބަސް 48 ވަނަ މާއްދާއާ އެއްގޮތަށް ނަގާފައިވާކަމަށާއި ކުއްޖާގެ ބަސް އެތެރެފުށާއި ބޭރުފުށުން އެއްގޮތްވާ ކަމަށް ކަނޑައަޅައި ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ޙުކުމަށް ތާއީދުކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނީ ކުދިންގެ ހެކިބަސް ލިޔުމުން ނެގުމަކީ 48 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމަށާއި، ކުއްޖާގެ ބަހުގައި ފުށުއެރުން ހުރި ކަމަށާއި، ދިފާޢީ ހެކި ބަލައިނުގަތުމާއި ފަންނީ ރިޕޯޓުތަކަށް ބުރަދަން ދިނުން ގޯސް ކަމަށާއި، ކުއްޖާގެ ބައްޕަގެ 2023 ގެ ބަޔާން އައު ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަންނަންޖެހޭ ކަމަށެވެ. ދައުލަތުން ބުނީ ކުދިން ހިމާޔަތްކުރުމަށް ބަޔާން ނެގި ގޮތް ޤާނޫނާ ޚިލާފު ނޫން ކަމަށާއި، ދިފާޢީ ހެކި ހުށަހެޅީ ހެކި ހުށަހަޅާ މަރުޙަލާ ފަހަނައެޅުމަށްފަހު ކަމަށާއި، ބައްޕަގެ ބަޔާނުގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު އުފެދޭ ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: 48 ވަނަ މާއްދާގެ މަޤްޞަދަކީ ކުދިން ތެދުބަހުން ބަޔާންކުރުމަށް ޚާއްޞަ ގޮތްތައް ގެންގުޅުން ކަމުން ހެކިބަސް ނެގި ގޮތް ޤާނޫނާ ޚިލާފެއް ނޫނެވެ. ކުއްޖާގެ ބަހުގެ ކުދި ތަފާތުތަކަކީ ޝައްކު އުފެދޭ ފުށުއެރުމެއް ނޫނެވެ. 145 (ރ) އަކީ އައު ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނޫނެވެ. ރިޕޯޓުތަކާމެދު އުފެއްދި ޝައްކަށް ހެއްކެއް ނެތެވެ. ބައްޕަގެ ބަޔާން ހޯދަން ދަށު މަރުޙަލާތަކުގައި މަސައްކަތެއް ކުރިކަން ނުދައްކާތީ އައު ހެކީގެ ޢުންޞުރުތައް ފުރިހަމަ ނުވެއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސީ ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 48 ވަނަ މާއްދާގެ މަޤްޞަދަކީ ހަމައެކަނި ޚާއްޞަ އެހީއަށް ބޭނުންވާ ކުދިންނާއި އެނޫން ކުދިންގެ ބަޔާން ނެގުން ތަފާތުކުރުމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ކުޑަކުދިންގެ ބަޔާން ނެގުމުގައި ޚާއްޞަ ގޮތްތަކެއް ގެންގުޅެ، ކުދިންނަށް ކުރިމަތިވި ކަންކަން ތެދުބަހުން ބަޔާންކުރުމަށް ބާރުއެޅުމެވެ. އެހެންކަމުން ޖިންސީ ގޯނާގެ ތަފްސީލު ކިޔައިދޭން ދަތިވާ ކުއްޖެއްގެ ހެކިބަސް ކުރެހުމާއި ލިޔުމާ ފަދަ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކޮށްގެން ނެގުމަކީ އެ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 14.3)
2. ކުޑަކުދިންގެ ވިސްނުމާއި ކަންކުރާ ގޮތް ބޮޑެތި މީހުންގެ ހަމައަކުން ނުމިނޭތީ، އަދި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 35 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައި ކުޑަކުދިންނަށް ރައްކާތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމަކީ އެކުދިންގެ ޙައްޤެއްކަމަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ، ކުޑަކުދިންނާމެދު ވަކި އުސޫލެއްގެ ތެރެއިން ޢަމަލުކުރުމަކީ ޢައިބެއް ނުވަތަ ޣައިރުޤާނޫނީ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން އެ ގޮތުން އޭނާގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން އައިގޮތް ބަޔާންނުކޮށްފިނަމަ އެއީ ހައިކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލުކުރެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 14.2، 14.4)
3. ކުޑަކުއްޖެއްގެ ބަހުން (ބަޔާނެއް ވިޔަސް ހެކިބަހެއް ވިޔަސް) ދޭހަވާ މާނަ ދެނެގަންނަންވާނީ ކުރާ ސުވާލާއި ސުވާލުކުރާ ގޮތާއި ކުއްޖާގެ ޢުމުރާއި ކޮގްނިޓިވް ޑިވެލޮޕްމަންޓާއި ހަނދާނާއި ސަޖެސްޓިބިލިޓީ ފަދަ ކަންކަމަށް ބަލައިގެންނެވެ؛ ވާހަކަދެއްކޭ ޢުމުރުގެ ނޫން ކުދިން ފަދަ ހާލަތްތަކަށް ބަލާއިރު، ހަމައެކަނި އަނގަބަހުން ބަސް ނަގަންޖެހޭ ކަމަށް ބުނާ އުސޫލު ގަބޫލުކުރުމުން ދެކޮޅުޖެހޭ ނަތީޖާތައް ނިކުމެދާނެއެވެ. (ޕެރ. 19، 20)
4. ކުއްޖާ އޯޑިއޯ ވީޑިއޯ ރެކޯޑިންގައި ދެއްކި ވާހަކަތައް ކުއްޖާގެ މަޞްލަޙަތު ރައްކާތެރިކުރާ ފަރާތެއްގެ ހާޒިރުގައި ލިޔުމަށް ތިރިކޮށްފައިވާނަމަ، އެ ބަޔާން ކުއްޖާ ބުނި ލަފްޒުން ނުވިޔަސް ލިޔުމުންވާ ބަޔާނާއި ރެކޯޑިންގުގެ މަޢުލޫމާތަކީ ތަފާތު މަޢުލޫމާތެއް ކަމުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ؛ އަދި ކުއްޖާ އެކި މަޙައްލުގައި ކިޔައިދިނުމުގައި ކުދި ތަފާތުތައް ހުރުމަކީ ބަހާމެދު ޝައްކު އުފެދޭ ފުށުއެރުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 21، 22)
5. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 145 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދައުލަތުން ހެކި ހުށަހަޅަންޖެހެނީ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާއިރު، އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހެކި ހުށަހަޅަންޖެހެނީ ދިފާޢު ހުށަހަޅާއިރެވެ. 145 (ރ) ގައި ބަޔާންކުރަނީ އިބްތިދާއީ މަރުޙަލާގައި (ހ) ނުވަތަ (ށ) ގެ ދަށުން ހުށަހަޅާ ހެއްކަށް އަނެއް ފަރާތުން އިޢުތިރާޟުކޮށްފިނަމަ ޝަރީޢަތް ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ ކުރިން ފަނޑިޔާރު ގޮތެއް ނިންމަންޖެހޭ ކަމެވެ؛ އެއީ ޝަރީޢަތް ފެށުމަށްފަހު އައު ހެކި ހުށަހެޅުމަށް އޮތް ފުރުޞަތެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 26، 27)
6. ހައިކޯޓުން ވަކި ސުރުޚީއެއްގެ ދަށުން ގޮތް ކަނޑައަޅާފައިވާ ނުކުތާއެއްގައި، ހައިކޯޓުގެ ނިންމުން ބިނާކުރި ސަބަބުތަކަކީ ޤާނޫނީ ގޮތުން ހަމަނުޖެހޭ ސަބަބުތަކެއްކަމުގެ ބަހުސް ހުށަހަޅާފައި ނުވާނަމަ، ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 16 ވަނަ މާއްދާއާއި އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން ގައިވާ މިންގަނޑުން އެއީ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭނެ ނުކުތާއެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 28)
7. ކޯޓަށް ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރައަކީ އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާ ފަރާތުން އުފުލަންޖެހޭ ބުރައެވެ؛ އެއީ ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ބުރައާއި (burden of production)، އަނެއް ފަރާތުގެ ހެއްކާ އަޅާކިޔާއިރު ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް ހެކި ހުރުމުގެ ބުރައެވެ (burden of persuasion). ފަންނީ ރިޕޯޓުތަކާމެދު ޝައްކު އުފެއްދުމަށް ހުށަހަޅާ ކަންކަމަށް ގަވާއިދެއް، އުސޫލެއް، ގައިޑްލައިނެއް ނުވަތަ ސްޓޭންޑަޑް އޮޕަރޭޓިންގ ޕްރޮސީޖަރއެއް ފަދަ ބިނާއެއް ނުވަތަ ހެއްކެއް ހުށަނާޅާނަމަ، އެއީ ހަމައެކަނި އެ ފަރާތް ދެކޭ ގޮތް ކަމުން، އެއަށް ބަލައި ރިޕޯޓުތައް އެއްފަރާތެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 33–35)
8. ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގައި ހައިކޯޓަށް އައު ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ އިސްތިސްނާ ހާލަތެއް ބަޔާންކޮށްފައިވީ ނަމަވެސް، ސުޕްރީމް ކޯޓަށް އައު ހެކި ހުށަހެޅުމާ ބެހޭ ގޮތުން އެ ޤާނޫނުގައި (18 ވަނަ މާއްދާ ހިމެނޭ ގޮތުން) އެފަދަ ޙުކުމެއް ނެތުމުން، ސުޕްރީމް ކޯޓު މަރުޙަލާގައި އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭނީ އިސްތިސްނާ ހާލަތުގައި، އާމިނަތު ނާޒުލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ގައިވާ ތިން ޢުންޞުރު (ދަށު މަރުޙަލާގައި އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތެއް ކޮށްގެންވެސް ނުލިބުން، މައުޟޫޢަށް އެކަށީގެންވާ ނުފޫޒެއް ފޯރުވުން، ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނުއުފެދުން) ފުރިހަމަވާނަމައެވެ. އެ ހެކި ހޯދަން ދަށު މަރުޙަލާތަކުގައި މަސައްކަތެއް ކުރިކަން ނުދައްކާނަމަ ފުރަތަމަ ޢުންޞުރު ފުރިހަމަނުވާތީ އަނެއް ޢުންޞުރުތަކަށް ބަލަން ނުޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 38، 39، 40)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2009 (ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސީ ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުސޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާ، 9 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)، 48 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 106، 145، 151 (ނ)، 167 އަދި 186 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (4)، 18 ވަނަ މާއްދާ (ށ)، (ނ)، 32 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި 6 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 35 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 42 ވަނަ މާއްދާ، 56 ވަނަ މާއްދާ
• 2013/SC-A/20 އާމިނަތު ނާޒުލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް
• 2016/SC-A/18 މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ފިޝަރީޒް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް
• 2019/SC-L/91 އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް
• 2013/SC-A/28 އޭޑީކޭ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ގަސްވެލި އައިލެންޑްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް
• 2014/SC-A/19 ޝަރުމީލާ ޝަރީފް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް
• [2021] SC 11 (2020/SC-A/60) ޙުސައިން ސާމިރު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް
• 2019/SC-A/77 ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު މުޚްތާރު
• 2017/SC-A/16 ދިވެހި ދައުލަތް (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް) ވ. ޢަލީ ޝާހު