އަޙްމަދު ރީހާން ވ. ވިންޖިނީރިންގ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ބާޠިލު

ކީވޯޑުތައް: މަދަނީ، އެއްބަސްވުމާމެދު ޚިލާފު އުފެދިގެން ހުށަހެޅޭ މައްސަލަ، ޗެކްގައިވާ ފައިސާއަށް ޒިންމާވުން، ޚުސޫމާތް ސާބިތު ކުރުމުގެ ބުރަ، ހައިކޯޓަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުމުގެ އަސާސް

ދަށު ކޯޓު: 2019/HC-A/09

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުންފުންޏެއްގެ ނަމުގައި ދޫކުރި ޗެކްތަކަށް، އެ ކުންފުންޏާ ދެކޮޅަށް ދަޢުވާ ނުކޮށް، އެ ކުންފުނީގެ މެޖޯރިޓީ ހިއްސާދާރަކު ޒިންމާކުރުވައި، ޗެކްތަކަށް ފައިސާ ދެއްކިކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތާ މަތިކޮށް ހައިކޯޓުން ނިންމުމަކީ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތް ނިންމުމެއްތޯ، އަދި ހައިކޯޓުން ދަށުކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު އަސާސްތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: އދ. ދިގުރަށުގައި 25 އެނދުގެ ގެސްޓްހައުސްއެއް ޢިމާރާތްކުރުމަށް 25 އެޕްރީލް 2016 ގައި ވިންޖިނީރިންގ އާއި އަޙްމަދު ރީޙާން އެއްބަސްވިއެވެ. މަސައްކަތް ފުރިހަމަ ނުކުރެވުނުކަން ވިންޖިނީރިންގ އިން ވެސް ޤަބޫލުކުރެއެވެ. ނުލިބިވާ US$104,850.84 ދެއްކުމަށް ދޫކުރި 3 ޗެކަށް ފައިސާ ނުލިބުނު ކަމަށް ބުނެ ވިންޖިނީރިންގ އިން ދަޢުވާކުރިއެވެ؛ އެ ޗެކްތައް ދޫކޮށްފައިވަނީ އަޙްމަދު ރީޙާން މެޖޯރިޓީ ހިއްސާދާރުކަމުގައިވާ ވައިޓްސޭންޑް ކުންފުނީގެ ނަމުގައެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ދަޢުވާކުރާ މިންވަރަށް މަސައްކަތް ފުރިހަމަކުރިކަމުގެ ހެއްކެއް ނެތީތީ ސިވިލް ކޯޓުން ދަޢުވާ ސާބިތުނުވާކަމަށް ނިންމިއެވެ. ފައިސާ ދައްކާ ޚަލާޞްކުރިކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ އަޙްމަދު ރީޙާންގެ މައްޗަށް ކަމަށާއި، ޗެކްތަކަށް ބާރުލިބޭ ގޮތަށް މުޢާމަލާތް ހިނގާފައިވާކަމަށް ބުނެ ހައިކޯޓުން އަޣުލަބިއްޔަތުން ދަޢުވާ ސާބިތުވާކަމަށް ނިންމިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ހައިކޯޓުން ދަޢުވާއާއި ރައްދު ދޭހަކޮށްފައިވަނީ ޚިލާފަށް ކަމަށާއި، ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާއާއި ނާޝިދު ޤަޟިއްޔާގެ ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރައާ ޚިލާފަށް ކަމަށާއި، ޗެކެއް އޮތުމުން ހާދިސާ ސާބިތު ނުވާނެ ކަމަށް އަޙްމަދު ރީޙާން ބުންޏެވެ. ހައިކޯޓުން ދެފަރާތުގެ ވާހަކައަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައިވާ ކަމަށާއި، އަޙްމަދު ރީޙާން ރައްދުގައި ހެކި ހުށަނާޅާ ކަމަށް ވިންޖިނީރިންގ އިން ބުންޏެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ވައިޓްސޭންޑަކީ ވަކި ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެއް ކަމަށްވާއިރު، އޭގެ ޗެކްތަކަށް އަޙްމަދު ރީޙާން ޒިންމާކުރުވުމަކީ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނާ ޚިލާފެވެ. މަސައްކަތާއި ނުލިބިވާ އަގު ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ ވިންޖިނީރިންގ ގައި ކަމަށާއި އެކަން ސާބިތުކޮށްފައި ނުވާއިރު، ހައިކޯޓުން ދަށުކޯޓުގެ މައުޟޫޢު ދޫކޮށް ޗެކްތަކުގެ މައުޟޫޢުގައި ނިންމުމަކީ ކުށެކެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކުންފުންޏަކީ އެ ކުންފުނީގެ މެންބަރުންނާ ވަކިން އުފެދިފައިވާ، އަމިއްލައަށް ދަޢުވާކުރުމާއި ދަޢުވާ ލިބިގަތުމުގެ ޙައްޤު ލިބިފައިވާ ވަކި ޤާނޫނީ ޝަޚްޞެކެވެ؛ މެންބަރުން ކުންފުނީގެ ދަރަންޏަށް ޒިންމާވަނީ ހިއްސާގެ އަގުން ނުދައްކާ ބާކީ އޮތް މިންވަރަކަށެވެ. އެހެންކަމުން، ކުންފުނި ދޫކުރި ޗެކްތަކަށް ކުންފުންޏާ ދެކޮޅަށް ދަޢުވާ ނުކޮށް، އިތުރު ވާޤިޢާއަކަށް ބުރަނުވެ، ކުންފުނީގެ މެޖޯރިޓީ ހިއްސާދާރަކު ޒިންމާކުރުވުމަކީ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 29-33، 45)
2. ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުގައި މަދަނީ ޚުޞޫމާތްތަކުގައި ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ (onus probandi) އުފުލަންޖެހެނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތެވެ؛ ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުން ދިފާޢުގައި ކުރާ ދިފާޢީ ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ "ދަފްޢެއް" (plea) ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހެނީ އެ ދަފްޢެއް ކުރާ ފަރާތެވެ (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ). (ޕެރ. 36)
3. ކޯޓަށް ބޭނުންވާ މަޢުލޫމާތު ސާފުކުރުމަށް ކޯޓުގެ އަމިއްލަ އިސްނެގުމުން ތަދައްޚުލްކުރުވާ ފަރާތަކީ ޚުޞޫމާތުގެ ޚަޞްމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ދަޢުވާއަށް ޖަވާބުދާރީވުމަށް ޙާޟިރުކުރެވޭ ފަރާތެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 35-37)
4. މަސައްކަތްކޮށްދިން ކަމަށް ބުނެ މަސައްކަތުގެ އަގު ހޯދުމަށް ކުރާ ދަޢުވާއެއްގައި ޝަރީޢަތުން ބަލަންޖެހޭނީ މަސައްކަތް ކުރިތޯއާއި އެ ކުރި މަސައްކަތަށް ކަނޑައެޅުނު މިންވަރަށް ފައިސާ އަދާކޮށްފައިވޭތޯއެވެ؛ ކުރި މަސައްކަތުގެ މިންވަރާއި، ފައިސާ ނުލިބިވާ މަސައްކަތާއި، ލިބެންޖެހޭ ޢަދަދު ހެއްކާއެކު މަދަނީ މިންގަނޑުން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހެނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތެވެ. ދަޢުވާ ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އެއްފަރާތްކޮށް، ޗެކްތަކުގެ ފައިސާ ދައްކާ ޚަލާޞްކުރިކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތާ މަތިކުރުމަކީ ރަނގަޅު ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 38-39، 47-48)
5. ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ބަލަންވާނީ ދަށުކޯޓުގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތައް އަސާސްކޮށްގެންނެވެ؛ (ށ) ގައިވާ އިސްތިސްނާއަކީ ދަށުކޯޓުގައި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބޭ ހެކި އިސްތިއުނާފުގައި ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތެވެ. ދަށުކޯޓުގައި ބެލި މައުޟޫޢު (މަސައްކަތުގެ އަގު) ދޫކޮށް އެހެން މައުޟޫޢެއްގައި (ޗެކްތަކުގެ ފައިސާ) ހައިކޯޓުން ގޮތް ނިންމުމަކީ ދަށުކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު ކަންކަމަށް ފުރިހަމައަށް ރިޢާޔަތްކުރުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 43-46)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/96 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/96 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/96 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ)
• 2012/SC-A/22 (އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2013/SC-A/29 (އޭޑީކޭ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އެޑިޔުކޭޓް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2011/SC-A/48 (މުޙައްމަދު މަނިކު ވ. މުޙައްމަދު ޢަލީ ޖަނާހް)
• 2013/SC-A/28 (އޭޑީކޭ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ގަސްވެލި އައިލެންޑްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2016/SC-A/18 (މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ފިޝަރީޒް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)