އިންނަފުށި މެރިން ރިސާރޗް ވިލެޖް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ދިވެހި ދައުލަތް (މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިޝަރީޒް އެންޑް އެގްރިކަލްޗަރ)

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަޢުވާ ލިބުނު ފަރާތުން މުޅި ދަޢުވާއަށް އިންކާރުކޮށް، ދަޢުވާކުރި ފަރާތުން ކުރިމަތިކުރި ވަކި ދަފްޢަކަށް ވަކިން އިންކާރުނުކުރުމުން އެ ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ ދަޢުވާ ލިބުނު ފަރާތަށް ފުރޮޅޭތޯ؛ އަދި ދަށު މަރުޙަލާތަކުގައި ނުއެދޭ ފަރުވާއަކަށް (ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ޙައްޤު) ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި އެދެވިދާނެތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ކޯޓުގެ ކުރިމައްޗަށް ހުށަހަޅާ ދަޢުވާއެއް ނުވަތަ ދަފްޢެއް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރައަކީ ޢާންމު އުޞޫލުން އަބަދުވެސް އެ ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހަޅާ ފަރާތުން އުފުލަންޖެހޭ ބުރައެކެވެ (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ). (ޕެރ. 26)
2. ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ ދެ ބަޔަކަށް ބެހިގެންވެއެވެ: (1) ދަފްޢު އުފުލާ ފަރާތުން އެކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމަށް ހެކި ހުށަހެޅުން (burden of production)؛ އަދި (2) ހުށަހަޅާ ހެއްކަކީ، އަނެއް ފަރާތުގެ ހެއްކާ އަޅާކިޔާއިރު، ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ހެއްކަކަށް ވުން (burden of persuasion). (ޕެރ. 26)
3. ދަފްޢު އުފުލާ ފަރާތުން ވަކި ވާޤިޢާއެއް ސާބިތުކުރުމަށް އެއްވެސް ހެއްކެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާނަމަ، އެ ބުނުން ނަފީކުރުމަށް އަނެއް ފަރާތުން ހެއްކެއް ހުށަހަޅަން ނުޖެހެއެވެ؛ ސަބަބަކީ ދިފާޢީ ހެއްކަކީ ދަފްޢު އުފުލާ ފަރާތުން ހުށަހަޅާ ހެކި ނަފީކުރުމަށް ހުށަހަޅާ ހެއްކަކަށް ވުމެވެ. (ޕެރ. 27)
4. އަނެއް ފަރާތުން ވަކިވަކި ވާޤިޢާތަކަށް އިންކާރުކޮށްފައިނުވާ ކަމަށް ބެލިޔަސް، ހެއްކެއްނެތި ހަމައެކަނި ބުނާ ބުނުމަކީ ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ހެއްކެއް ކަމުގައި ބެލެވޭނެ ޤާނޫނީ ބިނާއެއް ނެތެވެ؛ އެހެންކަމުން، ދައުލަތުން މުޅި ދަޢުވާއަށް އިންކާރުކޮށް، ދަޢުވާކުރި ފަރާތުން ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ރަށް ކުއްޔަށް ދިންކަން ސާބިތުކުރުމަށް ހެއްކެއް ހުށަނާޅާހިނދު، ހައިކޯޓުގެ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނީ އުޞޫލަކާ ޚިލާފު ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 27-28)
5. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 139 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ބ) ގައި، ދިފާޢުގައި އިންކާރުކުރާ ކަންކަމާއި އެއްބަސްވާ ކަންކަން ބަޔާންކުރަންވާނެ ކަމާއި ވަކި ކަމަކަށް އިންކާރުކޮށްފައި ނުވާނަމަ އެކަމަށް އެއްބަސްވީ ކަމުގައި ބަލާނެ ކަމަށް ބަޔާންކުރެއެވެ؛ ހައިކޯޓަށް މައްސަލަ ރަޖިސްޓްރީކުރިއިރު އެ ޤާނޫނު (16 ޖޫން 2022 ގައި ޢަމަލުކުރަން ފެށި) ފެށިފައި ނުވިނަމަވެސް ހައިކޯޓުން ނިންމިއިރު ފެށިފައިވާކަމާއި، ވަކިވަކި ވާޤިޢާތަކަށް އިންކާރުކުރުމާ ގުޅޭ އުޞޫލަށް ހައިކޯޓުން ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނުވާކަން ކޯޓުން ފާހަގަކުރިއެވެ. (ޕެރ. 21-23)
6. ސުޕްރީމް ކޯޓު މަރުޙަލާއަކީ ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގެ މުޅި ދަޢުވާ އަލުން ބަލާ މަރުޙަލާއެއް ނޫނެވެ؛ ދަށު މަރުޙަލާތަކުގައި ނުއެދޭ ފަރުވާއެއް ނުވަތަ އައު ނުކުތާއެއް ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ބަލައިގަނެވޭނީ، ޢަދުލު އިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ނުކުތާއެއް ނުވަތަ ހައިކޯޓުގެ ނިންމުމާ/އިސްތިއުނާފާ ސީދާ ގުޅޭ ނުކުތާއެއް ކަމުގައިވާނަމަ (ކަޕޫރުﷲ ޔޫސުފް)، ނުވަތަ ޚާއްޞަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުވެފައިވާނަމައެވެ (އާމިނަތު ނާޒްލީ: އައު ހެއްކަށް ނަމަ ދަށު މަރުޙަލާގައި ލިބެން ނެތުން، ގުޅުން، ޞައްޙަކަން)؛ އެފަދަ ސަބަބެއް ނުބުނެދޭހިނދު، ދަށު ކޯޓުތަކުގައި ނުއެދި ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް އެދޭ ގެއްލުމުގެ ބަދަލު ހޯދުމުގެ ޙައްޤު ކަނޑައަޅައި ނުދެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 29-32)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 139 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ބ)
• މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 287 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2) ގެ (i) (ދައުލަތުގެ އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޟް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު)
• އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ (2010/SC-A/02)
• މުޙައްމަދު މަނިކު ވ. މުޙައްމަދު ޢަލީ ޖަނާހް (2011/SC-A/48)
• އޭޑީކޭ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ގަސްވެލި އައިލެންޑްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް (2013/SC-A/28)
• ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު (2013/SC-A/53)
• މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ވ. ލަނޑާ ގިރާވަރު ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2022] SC 22 (2021/SC-A/15)
• އަޙްމަދު ރީޙާން ވ. ވިންޖިނީރިންގ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2024] SC 52 (2022/SC-A/95)
• އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޤަޟިއްޔާ؛ ނަންބަރު ޔަޤީން ނޫން، 2021/SC-A/27 ކަމަށް ވެދާނެ)
• މަޙުދީ ޢަޤީލް ވ. ވްލަޑިމިއަރ ޑްރަގްލޮވިޗް [2021] SC 109 (2021/SC-A/21)
• ކަޕޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް [2021] SC 75 (2019/SC-A/57)
• އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް (2013/SC-A/20)