މަރްޔަމް ނަޒާހާ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް

ނަތީޖާ: ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް (އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް)

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ- މަރުގެ މައްސަލަ، ބެޓަރޑް ވުމަން ސިންޑްރޯމް ގެ ދިފާޢު، ކުށް ސާބިތު ކުރުން، އިޢުތިރާފު، ކުށުގެ މާއްދީ ރުކުން (actus reus)، ކުށުގެ މައުނަވީ ރުކުން (mens rea)، (إكراه الملجئ) (އިކުރާހު އަލްމުލްޖިއު)، (اكراه غير ملجئ) (އިކުރާހު ޣައިރު މުލްޖިއު)، ފަހުން އަންނަ ޤާނޫނުން ލިބޭ ލުއި ލިބިދިނުން ގެވެށި އަނިޔާއާއި އިސްލާމްދީން، ޕްރޮވޮކޭޝަން، ކޮންޓްރޯލް ގެއްލުމުގެ (loss of control) ދިފާއު، ވަގުތީ ގޮތުން ނަފުސުގެ ކޮންޓްރޯލް ގެއްލުން-، sudden and temporary loss of self-control މަޑުމަޑުން ކެކި އުތުރިއަރާ (slow burn) ރުޅިގަނޑު، ޑިމިނިޝްޑް ރިސްޕޮންސިބިލިޓީ، ނަފުސުގެ ދިފާއު، މަޖުބޫރީ ހާލަތު (necessity)، ނުރައްކަލަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ވަގުތު (imminent threat)، ހާލަތަށް އެކަށީގެންވާ ބާރުގެ (proportionality) ބޭނުންކުރުން، ބުއްދި ފިލައި ގޮސްފައިވުން، ބެޓާރޑް ވުމަން ސިންޑްރޯމް ސާބިތުކޮށްދިނުން- ސަބަބުވެރި މީހާ (reasonable person)، ހައިޕޮތެޓިކަލް (hypothetical) މީހާ

ދަށު ކޯޓު: 2011/HC-A/283

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުރީގެ ފިރިމީހާގެ ބުރަކަށްޓަށް ވަޅި ހެރުމުން އޭނާ މަރުވި މައްސަލައިގައި، މަރްޔަމް ނަޒާހާގެ މައްޗަށް ގަސްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ (ޤަތުލު ޢަމްދު) ކުށުގެ މާއްދީ ރުކުނާއި މައުނަވީ ރުކުން ސާބިތުވާކަމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓާއި ހައިކޯޓުން ކަނޑައެޅީ ރަނގަޅަށްތޯ، އަދި އަމިއްލަ ނަފުސުގެ ދިފާޢާއި ބެޓާރޑް ވުމަން ސިންޑްރޯމްގެ ދިފާޢު ބަލައިގަނެވިދާނެތޯ. މީގެ އިތުރަށް، ދަށުކޯޓުން މައްސަލަ ނިމުނުފަހުން ޤާނޫނަށް އައި ބަދަލުތަކުން (ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 އާއި 17/2010) އަދަބަށް ލުޔެއް އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ލިބިދެވޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: 22 ޖޫން 2010 ގައި ހ. ބައިކަނޑިގޭގެ ކޮޓަރީގައި، މަރްޔަމް ނަޒާހާ އޭނާގެ ކުރީގެ ފިރިމީހާ ޙަސަން ޝާހިދު ޓީވީ ރެކުގެ ބިތްދޮށަށް ގުދުވެފައި ހުއްޓައި ފުރަގަހުން ބުރަކަށްޓަށް 5 އިންޗީގެ ވަޅިއަކުން ހެރުމުން އޭނާ އެދުވަހު ނިޔާވިއެވެ. ދެމީހުން ވަރިވެފައި ވާއިރު، ދެމީހުންގެ މެދުގައި ދިގު މުއްދަތެއްގެ ގެވެށި އަނިޔާގެ ތާރީޚެއް އޮތެވެ. ޙަސަން ޝާހިދު އެ ގެއަށް ދިޔައީ ދަރިފުޅުގެ ޙަޟާނަތުގެ މައްސަލައިގައި ފެމިލީ ކޯޓުގެ ޗިޓު ރައްދުކުރަން ދިޔަ މުވައްޒަފަކާއެކުގައެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން (1285/Cr-C/2010، 7 އޮގަސްޓް 2011) އޭނާގެ އިޢުތިރާފާއި މެޑިކޯ ލީގަލް ރެކޯޑާއި ޤަރީނާތަކަށް ބިނާކޮށް ގަސްދު މަރު ސާބިތުވާކަމަށް ނިންމައި، އެއް ވާރިޘަކު ފިޔަވައި އެހެން ވާރިޘުން ޤިޞާޞް ބޭނުން ނުވާތީ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/81 ގެ 88 (ރ) ގެ ދަށުން ޢުމުރަށް ޖަލަށްލުމަށާއި ކައްފާރާގެ ގޮތުން 2 މަސް ރޯދަހިފުމަށް ޙުކުމްކުރިއެވެ. ހައިކޯޓުން (2011/HC-A/283، 31 މެއި 2015) ނަފުސުގެ ދިފާޢު ސާބިތުނުވާކަމަށާއި ކުރީގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 25 ވަނަ މާއްދާއިން މަރުގެ މައްސަލަތަކުގައި އެ ދިފާޢު ނުލިބޭކަމަށް ބުނެ ޙުކުމް ޤާއިމުކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ބުނީ ދިފާޢުތަކަށް (ނަފުސުގެ ދިފާޢާއި ބެޓާރޑް ވުމަން ސިންޑްރޯމް) ރިޢާޔަތް ނުކުރާކަމަށާއި، ފުށުއަރާ ބަޔާންތަކާއި އިޢުތިރާފަށް ބުރަވެ ޙުކުމްކުރިކަމަށާއި، ހައިކޯޓުން އަދަބަށް ލުޔެއް ނުދިންކަމަށާއި، އައު ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ ލުއި ނުދިންކަމަށެވެ. ޕީޖީ އޮފީހުން ބުނީ ކުރީގެ ޤާނޫނުގައި މަރުގެ މައްސަލަތަކުގައި ނަފުސުގެ ދިފާޢު ނެތްކަމަށާއި، ބީ.ޑަބްލިޔު.އެސް ސާބިތުކުރަން ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓަށް އެދިފައި ނުވާކަމަށާއި، ފުށުއެރުންތައް ޖައުހަރީ ނޫންކަމަށާއި، ހައިކޯޓުން ނިންމިއިރު 9/2014 އަށް ޢަމަލުކުރަން ފަށާފައި ނުވާކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: އަޣުލަބިއްޔަތު (އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރާއި ފަނޑިޔާރު ޢަލީ ރަޝީދު ޙުސައިން؛ ފަނޑިޔާރު ޑރ. އަޒްމިރާލްދާ ޒާހިރު ތާއީދުކޮށް): މާއްދީ ރުކުނަށް ތިން މަރުޙަލާގައި އިޢުތިރާފުވެފައިވާއިރު، ހަތިޔާރާއި ހަމަލާދިން ތަނާއި ގޮތުން ގަސްދު ސާބިތުވެއެވެ. ކުރިމަތިލުމެއް ނެތުމުން ޝަރުޢީ ނުވަތަ 45 ވަނަ މާއްދާގެ ނަފުސުގެ ދިފާޢު ނުލިބެއެވެ. ބީ.ޑަބްލިޔު.އެސް/ބުއްދީގެ އުނިކަން ސާބިތުކުރާނެ ޚަބީރުންގެ ހެކި ހުށަހެޅިފައި ނުވެއެވެ. ފަހުން އައި ޤާނޫނުތަކުން ލުޔެއް ނުލިބެއެވެ. ޚިލާފު ރައުޔު (ފަނޑިޔާރު ޢާއިޝާ ޝުޖޫން މުޙައްމަދު): ވަކީލެއް ނެތި ފުލުހުންނަށް ދިން ބަޔާން ބައިބައިކޮށް ބޭނުންކޮށް ގަސްދު ސާބިތެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ ގެވެށި އަނިޔާގެ ހާލަތަށް ބަލައި ސަބަބުވެރި މީހާގެ މިންގަނޑު ތަތުބީޤުކުރުމުން ގަސްދު ސާބިތެއް ނުވެއެވެ؛ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 111 (ހ) ގެ ފަރުވާކުޑަ ޢަމަލަކުން މީހަކު މަރުވުމުގެ ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ބަލަން ޖެހެއެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ހައިކޯޓުގެ ނިންމުމެއް ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރުމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ މުއްދަތު ފަހަނައަޅައި ދިޔުމަށްފަހު އިސްތިސްނާ ހާލަތެއްގައި މެނުވީ އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ ފުރުޞަތެއް ނުއޮންނާނެއެވެ. ނަމަވެސް މަރުގެ މައްސަލައެއްގައި އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުގެ ޙައްޤުތައް ގެއްލޭފަދަ ޖައުހަރީ ސަބަބުތަކެއްގެ މައްޗަށް ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގެ ޙުކުމް ބިނާވެފައިވުމުގެ އިޙްތިމާލު އޮތުމުން، ހައިކޯޓުން ނިންމިތާ 6 އަހަރު ފަހުން ހުށަހެޅި އިސްތިއުނާފު ބަލައިގަނެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 22–23)
2. އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުތަކުން، އިސްތިސްނާ ހާލަތްތަކެއްގައި މެނުވީ، މައްސަލައެއް ބަލައި ފައިޞަލާކުރާނީ ދަށު ކޯޓުގައި ހުށަހެޅުނު ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތައް އަސާސްކޮށްގެންނެވެ. (ޕެރ. 22)
3. ގަސްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ ކުށް ސާބިތުވާނީ (1) މަރުވި މީހާއަކީ ލޭގެ ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ދިރިހުރި އިންސާނަކަށްވުން، (2) މަރުވީ ކުށްކުރި މީހާގެ ޢަމަލުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ކަމަށްވުން، އަދި (3) މެރުމުގެ ގަސްދު ކުށްކުރި މީހާގެ ކިބައިގައި އޮތުން ސާބިތުވެގެންނެވެ. ފުރަތަމަ ދެ ރުކުނަކީ މާއްދީ ރުކުނެވެ. އެ ސާބިތުވާނީ ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެ މަތިން ވާ އިޢުތިރާފަކުން ނުވަތަ ހެކި ނުވަތަ ޤަރީނާއިން ކަށަވަރުވާ ވާޤިޢާތަކުންނެވެ. ކުށުގެ މާއްދީ ރުކުނާއި މައުނަވީ ރުކުނުގެ ހުރިހާ އުންސުރެއް ވަކިވަކިން ސާބިތުކޮށްދިނުމަކީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ޒިންމާއެވެ. (ޕެރ. 31–33، 37–38، 45)
4. ގަސްދަކީ ފޮރުވިފައިވާ ރުކުނެކެވެ. މުއްތަހަމު މައުނަވީ ރުކުނަށް އިންކާރުކުރާނަމަ، ނުވަތަ ޤާނޫނެއްގައި ވަކި ގޮތެއް ބަޔާންކޮށްފައި ނުވާނަމަ، ގަސްދު އޮތްތޯ ބަލާނީ ޢަމަލު ހިންގި ގޮތަށާއި، ރޭވުމެއް ވާނަމަ އެ ރޭވުމަށާއި، ހަމަލާދިން ގޮތާއި ތަނަށާއި، ބޭނުންކުރި ހަތިޔާރަށާއި، ނުކުތް ނަތީޖާއަށް ބަލައިގެންނެވެ. އެގޮތުން ގަސްދު އޮތްކަމަށް ބެލުނު ނަމަވެސް، ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ ދިފާޢެއް މުއްތަހަމު ނަގައިފިނަމަ ފަނޑިޔާރު އެ ދިފާޢަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އެއީ ޤަބޫލުކުރެވޭ ދިފާޢެއްތޯ ކަނޑައަޅަންވާނެއެވެ. 5 އިންޗީގެ ވަޅިއަކުން ފުރަގަހުން ބުރަކަށްޓަށް ހަމަލާދިނުމަކީ މަރާލެވިދާނެ ހަމަލާއެއްކަމަށް ބެލެވެއެވެ. (ޕެރ. 39، 54، 58)
5. ގަސްދު މަރުގެ ކުށަށް ވާ އިޢުތިރާފު ބަލައިގަނެވޭނީ މުކައްލަފެއްގެ، އެއްވެސް މަޖުބޫރުކަމެއް ނެތި، ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ވަކީލެއްގެ އެހީތެރިކަން ލިބިހުރެ، ނަތީޖާ އޮޅުންފިލާފައި ވާ، ޝުބުހައެއް ނެތް، އަދި އެހެން ހެކިތަކާއި ޤަރީނާތަކާ ކޮރޮބޮރޭޓްވާ އިޢުތިރާފަކަށް ވާނަމައެވެ. އަދަބެއްގެ ގޮތުން މަރުގެ ޙުކުމް އައިސްފާނެފަދަ ކުށަކަށްވާ އިޢުތިރާފަކީ ހުޅުވާލެވިގެންވާ ކޯޓެއްގައި ވަކީލެއްގެ އެހީތެރިކަން ލިބިހުރެ ކުށުގެ އެންމެހާ ރުކުންތަކަށް އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ވާ އިޢުތިރާފަކަށް ވާން ޖެހެއެވެ. އިޢުތިރާފުވެފައިވަނީ ކުށުގެ ވަކި ވާޤިޢާއަކަށް ނަމަ، އިންކާރުކުރާ ވާޤިޢާ ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮންނަނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 40–41، 49)
6. ހެކިންގެ ހެކިބަހުގައި ހުންނަ ކުދިކުދި ތަފާތުތަކަކީ ހާދިސާ ހިނގިކަން ނަފީވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. ހެކިތައް އެއްކޮށް ވަޒަންކޮށް ތެދު ހޯދުމަކީ ފަނޑިޔާރުގެ މަސައްކަތެވެ (މުޙައްމަދު ޝައިފަން ވ. ޕީޖީ [2023] SC 59 އަށް ތަބާވެ). މުއްތަހަމު ހުށަހަޅާ ހެއްކެއްގެ ސަބަބުން ޝައްކު އުފެދޭނަމަ، ދައުލަތުގެ ދަޢުވާ ކާމިޔާބުވާނީ އެ ހެކި އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއް ނެތް މިންވަރަށް ނަފީކުރެވިގެންނެވެ. (ޕެރ. 48، 50)
7. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި އަމިއްލަ ނަފުސުގެ ދިފާޢުގައި ބާރުގެ ބޭނުން ކުރެވޭނީ ބޭނުންވާ މިންވަރަށް (الضرورة تقدر بقدرها) ކަމަށާއި، އެ ދިފާޢު ނެގެނީ ދެފަރާތުގެ ކުރިމަތިލުމެއްގެ ތެރޭގައި އަމިއްލަ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރަން ބާރުގެ ބޭނުންކުރާ ހާލަތުގައެވެ. ކިތަންމެ ބޮޑު މަޖުބޫރުކަމެއް (إكراه ملجئ ވެސް ހިމެނޭ ގޮތުން) މެދުވެރިވިޔަސް މީހަކު މަރާލުން ހުއްދައެއް ނުވެއެވެ. ޤިޞާޞްއަކީ ފަރުދުންގެ ޙައްޤު އެކުލެވޭ ކަމަކަށްވާތީ ޤިޞާޞް ހިފުމާމެދު ނިންމާނީ ވާރިޘުންނެވެ. ހާދިސާގައި ކުރިމަތިލުމެއް ނުވަތަ ނަފުސު ނުރައްކަލަކަށް ހުށަހެޅިފައިވާކަން ނުދައްކާތީ ޝަރުޢީ ދިފާޢު ނުލިބެއެވެ. (ޕެރ. 80–84)
8. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 59 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ފަހުން އަންނަ ޤާނޫނަކުން އަދަބަށް ދޭ ލުޔަކީ އަސާސީ ޙައްޤެކެވެ. އެ ލުއި، ކުށް ކުރި ވަގުތުން ފެށިގެން ދަށުކޯޓާއި އިސްތިއުނާފު ކޯޓާއި ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މަރުޙަލާއާ ހަމައަށް ޤާނޫނަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުން މުއްތަހަމަށް ލިބިދެވެން ޖެހޭނެއެވެ. 69 ވަނަ މާއްދާއިން އެ ޙައްޤު ކުޑަކުރާ މާނައެއް ދިނުމަށް ހުރަސްއަޅައެވެ (މުޙައްމަދު ނާޒިމް ވ. ޕީޖީ 2018/SC-A/54 އަށް ތަބާވެ). (ޕެރ. 85–87)
9. 2014 ގެ އިސްލާޙާއެކު ތޫނު ހަތިޔާރު ބޭނުންކޮށްގެން މީހުން މެރުމުގެ މައްސަލަތަކަށް ހިނގަނީ ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 5 ވަނަ މާއްދާއެވެ. އޭގެ އަދަބަކީ މަރުގެ އަދަބުކަމަށާއި، ވާރިޘަކު މާފުކޮށްފިނަމަ ތަޢުޒީރީ ގޮތުން ޢުމުރަށް ޖަލަށްލުމެވެ. އެހެންކަމުން، ވާރިޘަކު މާފުކުރުމުން ޢުމުރަށް ޖަލަށްލުމުގެ އަދަބު ކަނޑައެޅިފައިވާ މައްސަލައެއްގައި ފަހުން އައި ޤާނޫނުން ލުޔެއް ނުލިބެއެވެ. ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން 17/2010 އިސްވެގެންވިޔަސް، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 40، 50 އަދި 60 ވަނަ ބާބުގެ ޢާންމު ދިފާޢުތައް އެ މައްސަލަތަކުގައިވެސް ލިބެއެވެ. (ޕެރ. 88–90)
10. ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ (9/2014) 45 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން މަރުވެދާފަދަ ބާރުގެ ބޭނުންކުރުން ހުއްދަވަނީ މަރުވުމުގެ، ބޮޑު ޖިސްމާނީ އަނިޔާގެ، ނުވަތަ ރޭޕްގެ ނުރައްކާ ކުރިމަތިވާ ހިނދުގައި، އަދި މީހަކު މެރުމަކީ ނަފުސު ސަލާމަތްކުރަން ކުރެވެން އޮތް ހަމައެކަނި ކަމަށް ވާނަމައެވެ. ކުރިމަތިލުމެއް ނެތި، ފުރަގަހުން ހަމަލާދީފައިވާ މި މައްސަލައިގައި އެ ދިފާޢު ނުލިބެއެވެ. (ޕެރ. 92، 97–98)
11. ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 52 ވަނަ މާއްދާގެ ބުއްދިއަށް އުނިކަން ލިބިގެންވުމުގެ ދިފާޢު ލިބޭނީ ޢަމަލުގެ ބާވަތާއި ނަތީޖާ، ނުވަތަ ނުރަނގަޅުކަން ވިސްނައިގަތުމަށް، ނުވަތަ ޢަމަލު ހުއްޓުމަށް ބާރު ހިންގުމަށް ނުކުޅެދިގެންވާކަން ސާބިތުވެގެންނެވެ. މިފަދަ ދިފާޢުތައް ހަމައެކަނި ދެފަރާތުގެ ވާހަކައަށް ބަލައި ނިންމޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ކަމުގެ ޚާއްޞަ ޑޮކްޓަރަކު ބަލައި ދޫކުރާ ރިޕޯޓު ހުށަހަޅައި، ރިޕޯޓު ތައްޔާރުކުރި ފަރާތް ކޯޓަށް ޙާޟިރުކޮށް ސުވާލުކޮށްގެން މެނުވީ ނިންމޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 94، 99–100)
12. (ފަނޑިޔާރު ޑރ. އަޒްމިރާލްދާ ޒާހިރުގެ ތާއީދީ ރައުޔު) ބެޓާރޑް ވުމަން ސިންޑްރޯމަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ދިފާޢެއް ނޫނެވެ. އެއީ ނަފުސުގެ ދިފާޢު، ޕްރޮވޮކޭޝަން، ޑިމިނިޝްޑް ރިސްޕޮންސިބިލިޓީ ނުވަތަ ބުއްދިއަށް އުނިކަން އައުމުގެ ދިފާޢު ވަޒަންކުރާ މަޙައްލެވެ. ސާބިތުވެއްޖެނަމަ، ދެމިއޮތް ނުރައްކަލަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ގެވެށި އަނިޔާގެ މަޒުލޫމަކަށް، ފުރަގަސްދީގެން ހުރި ވަގުތެއްގައި ދިން ހަމަލާއެއްގައިވެސް ނަފުސުގެ ދިފާޢު ލިބިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އެ ސިންޑްރޯމް ހުރިކަމާއި ޢަމަލު ހިނގީ އެ ހާލަތުގެ ސަބަބުންކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮންނަނީ މުއްތަހަމުގެ މައްޗަށެވެ. ގެވެށި އަނިޔާގެ މަޒުލޫމަކަށްވުމާއި އަމިއްލަ ނަފުސަށް އަނިޔާކުރުމާއި ސޯޝަލް ސަރވިސަސްގެ ރިޕޯޓަކުން އެކަން ސާބިތެއް ނުވެއެވެ. ސައިކިއަޓްރިސްޓެއްގެ ރިޕޯޓު ނުވަތަ ހެކިބަސް ހިމެނޭ ޚަބީރުންގެ ހެކި ލާޒިމެވެ. (ޕެރ. 121، 164، 213–217، 221–223، 231–232)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 21 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 52 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 56 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 59 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 69 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 274 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 12 ވަނަ މާއްދާ އަދި 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ގަވާއިދުގެ 16 ވަނަ މާއްދާ އަދި 27 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/81 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 25 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/81 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 88 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ 40 ވަނަ ބާބު (ހުއްދަ ކުރެވިގެންވާ ދިފާޢު)، 42 ވަނަ މާއްދާ، 45 ވަނަ މާއްދާ (ހ) އަދި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ 50 ވަނަ ބާބު (މަޢާފު ލިބެނިވި ދިފާޢު)، 52 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ 60 ވަނަ ބާބު (ދަޢުވާ ކުރުމަށް ހުރަހަކަށް ވެދާނެ ދިފާޢު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ 26 ވަނަ މާއްދާ (ތާއީދީ ރައުޔު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ 1204 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 ގެ 110 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 111 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 1205 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (ޚިލާފު ރައުޔު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 (ބިރުދެއްކުމާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު ހަތިޔާރު ގެންގުޅުން މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ނ) އަދި (ރ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 3/2012 (ގެވެށި އަނިޔާ ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނު)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 107 އަދި 108 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 87 ވަނަ މާއްދާ (ޚިލާފު ރައުޔު)
• Coroners and Justice Act 2009 (UK) s54, s56
• UAE Federal Decree-Law No. (10) of 2019 On the Protection from Domestic Violence; Bahrain Law No. (17) of 2015 On Protection Against Domestic Violence; Saudi Law of Protection from Abuse (2013)
• މުޙައްމަދު ޝައިފަން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް [2023] SC 59
• މުޙައްމަދު ނާޒިމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް 2018/SC-A/54
• ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިބްރާހީމް ނާފިޛް 2012/SC-A/23
• އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްޠަފާ 2010/SC-A/02
• މުޙައްމަދު މަނިކު ވ. މުޙައްމަދު ޢަލީ ޖަނާހް 2011/SC-A/48
• އޭޑީކޭ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ގަސްވެލި އައިލެންޑްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް 2013/SC-A/28
• ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު 2013/SC-A/53
• މުޙައްމަދު ސަމާޙު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް [2024] SC 49 (2021/SC-A/110)
• ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙަސަން ޢަބްދުﷲ އާއި އިތުރު 5 ފަރާތް 2011/SC-A/23
• ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މުޙައްމަދު ނަބީލް 2016/SC-JC/08
• މުޙައްމަދު ނަޖާޙު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް [2022] SC 18
• R v Duffy [1949] 1 All ER 932
• R v Ahluwalia [1993] Crim LR 63
• R v Thornton [1996] 1 WLR 1174
• R v Lavallee [1990] 1 SCR 852
• R v Falls (Supreme Court of Queensland, 2010, unreported)
• R v Ruddelle [2020] NZHC 1983
• Fletcher v Aberdeen, 54 Wn.2d 174, 338 P.2d 743
• Roberts v Ring, 143 Minn. 151, 173 N.W. 437