އައިކެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މޫސާ މުޙައްމަދު

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1300/Cv-C/2017

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ކުލީގެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ކުއްޔަށް ހިފި ފަރާތް (އައިކެއަރ) ޢިމާރާތާ ޙަވާލުވެ ކުލީގެ މުއްދަތު ފެށި ކުލި ދައްކަންޖެހޭ ޙާލަތު ވުޖޫދުވިތޯ، ދަށު ކޯޓުން ވާޤިޢާތައް ކަނޑައެޅުމުގައި ހެކި ވަޒަންކުރީ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ސާބިތުކުރުމުގެ މިންގަނޑުތަކާ ޚިލާފަށްތޯ، އަދި ކުލި ނުދެއްކުމުން ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުން ފޮނުވި ބާޠިލުކުރުމުގެ ނޯޓިސް ބާޠިލުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. (ޕެރ. 56) މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ޤާނޫނީ ނަތީޖާއެއް ނުކުންނަ ވާޤިޢާއެއް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހެނީ ދަޢުވާކުރާ ނުވަތަ އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހަޅާ ފަރާތެވެ (2010/SC-A/02). ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ ދެ ބައެކެވެ: ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމަށް ހެކި ހުށަހެޅުމާއި، ދެފަރާތުގެ ހެކި އަޅާކިޔާއިރު އެ ހެކި އެކަށީގެންވާ މިންވަރަށް ވުމެވެ (2013/SC-A/28). މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ސާބިތުކުރުމުގެ މިންގަނޑަކީ ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ގޮތް (balance of probabilities) އެވެ (2013/SC-A/53).
2. (ޕެރ. 57) ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނު ހެއްކެއްގެ ތެދުދޮގު އަލުން ވަޒަންކުރުމަކީ ޢާއްމުކޮށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކުން ކުރާ ކަމެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް ދަށު ކޯޓުން މައިގަނޑު ކަމަކާމެދު ގޮތެއް ނުނިންމާ ހުރުން، ހެކި ވަޒަންކުރީ ބުއްދީގެ ހަމަތަކާ ޚިލާފަށްވުން، ހުރިހާ ހެކިތަކަށް ޝާމިލުކޮށް ބަލާއިރު ނެރުނު ދޭހަ ރަނގަޅުނޫންވުން، ނުވަތަ ސާބިތުވި ވާޤިޢާތަކަށް ނުބައި ޤާނޫނީ އުޞޫލު ތަޠުބީޤުކުރުމުގެ ޙާލަތުގައި އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް ހެކި ވަޒަންކޮށްފައިވާ ގޮތް ބެލޭނެއެވެ (2018/SC-A/49).
3. (ޕެރ. 58) ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ގޮތް ކަނޑައަޅާނީ ކަންހިނގީ ކަމަށްވެދާނެ ގޮތްތައް ވަޒަންކޮށް، ވުންމާދުރު ގޮތްތައް ދޫކޮށް، ކަންވުމާ އެންމެ ގާތް ގޮތް ހޯދައިގެންނެވެ. ހެކިތަކަށް ބަލާއިރު ކަމެއް ނުވުމަށްވުރެ ވުން ގާތްނަމަ ބުރަ އަދާކުރެވުނީއެވެ؛ ދެ ގޮތް ހަމަހަމަނަމަ ނުވެއެވެ (Miller v Minister of Pensions). ތުހުމަތު ސީރިއަސްވާވަރަކަށް އެ ކޮޅަށްހުރި ހެކި ވަރުގަދަވާންޖެހެއެވެ.
4. (ޕެރ. 69-70) ހުވައިކޮށް ދޭ ހެކިބަހުގެ ޢާއްމު އުޞޫލަކީ ހެކިބަސް ބަލައިގަތުމެވެ (2020/SC-A/94)؛ މި އުޞޫލު މަދަނީ މައްސަލަތަކުގެ ހެކިވެރިންނަށްވެސް ހިނގައެވެ. ހެކިބަސް ދިނުމުގައި ލިޔުމަކަށް ބެލުމާއި، ހެކިވެރިޔާއަކީ ނުފޫޒުން އެއްކިބާވާ މީހެއް ނޫންކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމަކީ ހެކިވެރިޔާގެ ޢަދުލުވެރިކަމާމެދު ސުވާލު އުފެދުމަށް ފުދޭ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ހަމަތަކާ އެއްގޮތަށް އެފަދަ ސަބަބެއް ދަށު ކޯޓަށް ހުށަހަޅާފައިނުވާއިރު، އެ ހެކިބަހަށް ރިޢާޔަތްކުރުމަކީ ޤާނޫނީ އުޞޫލާ އެއްގޮތް ކަމެކެވެ.
5. (ޕެރ. 79) އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރި ފަރާތެއް، އެއްބަސްވުމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޙަޤީޤަތެއް (މި މައްސަލައިގައި ނުނިމި ހުރި ފަންގިފިލާތައް) ބަލައިގެންފައިވާކަމަށް ޤާނޫނީ ގޮތުން ބަލަންޖެހެއެވެ.
6. (ޕެރ. 81) ކުލީގެ އެއްބަސްވުމުގައި ތަން ޙަވާލުކުރާނެ ވަކި ގޮތެއް ބަޔާންކޮށްފައިނުވާއިރު، ކުއްޔަށް ހިފާ ފަރާތުން ޢިމާރާތްކުރުމުގެ ތަކެތި ގެނައުމާއި، ނިންމުމުގެ މަސައްކަތް ބަޔަކާ ޙަވާލުކުރުމާއި، ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުން ތަޅުދަނޑި ޙަވާލުކުރުމުން، ކުއްޔަށް ހިފާ ފަރާތް ތަނާ ޙަވާލުވެފައިވާކަމަށް ކަނޑައެޅުމަކީ ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކާ ޚިލާފު ކަމެއް ނޫނެވެ.
7. (ޕެރ. 83-85) ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ބައިވެރިއެއްގެ މައްޗަށް ލާޒިމުވާ ކަންތައްތައް ކުރަންވާނީ ކޮންޓްރެކްޓުގެ ޝަރުޠުތަކާ އެއްގޮތަށް ކަމާއި، އޭގެ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކުރެވޭނީ އަނެއް ބައިވެރިޔާ ދުލެއްދީފިނަމަ ނުވަތަ އެހެން ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރަން އެއްބަސްވެއްޖެނަމައެވެ. ކަންހިނގި ގޮތުން ތަން ނިންމުމުގެ ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުގެ ޒިންމާއަށް ބަދަލުގެނައުމަށް ދެފަރާތް ރުހިފައިވާކަމަށް ބެލެވޭނަމަ، ތަން ނުނިމެނީސް ކުއްޔަށް ހިފާ ފަރާތް ތަނާ ޙަވާލުވުމާއެކު އެއްބަސްވުމުގައިވާ ގޮތުން ކުލީގެ މުއްދަތު ފެށި، ކުލި ދެއްކުން ލާޒިމުވެއެވެ.
8. (ޕެރ. 86) ކުލި ދައްކަންޖެހޭ ޙާލަތު ވުޖޫދުވެފައި، ކުލި ދައްކާފައިނުވާއިރު، ކުލި ނުދައްކައި 30 ދުވަސްވުމުން އެއްބަސްވުން ނިމުމަކަށް ގެނައުމުގެ އިޚްތިޔާރު ދޭ މާއްދާއަށް (11 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)) ޙަވާލާދީ ކުއްޔަށްދޭ ފަރާތުން ފޮނުވި ނޯޓިސް ބާޠިލު ނޯޓިހެއް ކަމަށް ނުބެލެވެއެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުގެ އިޖުރާއަތު)
• 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ)
• 2013/SC-A/28 (އޭޑީކޭ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ގަސްވެލި އައިލެންޑްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• 2013/SC-A/53 (ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު)
• 2018/SC-A/49 (މޯލްޑިވްސް އެއަރޕޯރޓްސް ކޮމްޕެނީ ވ. ޖާބިރު ޢަބްދުއްރަޙްމާން)
• 2020/SC-A/94 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މުޙައްމަދު ނަޞީރު)
• Miller v Minister of Pensions [1947] 2 All ER 372