މުޙައްމަދު ޝާކިރު ޢަބްދުﷲ ވ. ޑްރީމްސް ހޯލްޑިންގް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 589/Cv-C/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

މައި ކުލީގެ އެއްބަސްވުން ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކުން ބާޠިލުކުރިކަމަށް ނޯޓިސް ދިނުމުން، ސަބް-ލީސް ކުރި ކުއްޔަށްހިފި ފަރާތް ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް ކުލި ދެއްކުމުން، ސަބް-ލީސްގެ ދަށުން ޑްރީމްސް ހޯލްޑިންގއަށް ކުލި ދެއްކުމުގެ ޒިންމާއިން ބަރީއަވޭތޯއާއި، ޕަވަރ އޮފް އެޓަރނީއެއްގެ ދަށުން ވެވުނު އެއްބަސްވުމުން ޕްރިވިޓީ އުފެދޭތޯއާއި، އިސްތިއުނާފު މަރުޙަލާގައި އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފު ބަލަނީ ދަށު ކޯޓުގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތައް އަސާސްކަމުގައި ބަލައިގެންނެވެ؛ އައު ހެކި ބަލައިގަނެވޭނީ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، ހައިކޯޓުގެ ގަވާއިދުގެ 44 ވަނަ މާއްދާ އަދި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 289 ވަނަ މާއްދާގައިވާ އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކުގައި އެކަނިއެވެ (މިފްކޯ ވ. ސީ އެންޑް ސަން). (ޕެރ. 71-72)
2. އިސްތިއުނާފުގައި އައު ހެއްކެއް ބަލައިގަނެވޭނީ، ދަށު ކޯޓުގައި އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތެއް ކޮށްގެންވެސް ނުލިބުނު (non-availability)، މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢަށް ނުފޫޒު ފޯރާ (relevance)، ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނުއުފެދޭ (credibility) ހެއްކެއްކަން ހުށަހަޅާ ފަރާތުން ދައްކައިފިނަމައެވެ (އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް)؛ ދަށު ކޯޓުގައި ހެކި ލިސްޓު ހުށަހެޅިއިރު ވުޖޫދުގައި ހުރި ލިޔުންތައް މި ޝަރުޠު ފުރިހަމަނުކުރެއެވެ. (ޕެރ. 73-79)
3. ޕްރިވިޓީ އޮފް ކޮންޓްރެކްޓްގެ އުޞޫލުން، ކޮންޓްރެކްޓެއްގެ ދަށުން ޙައްޤުތައް ލިބި ޒިންމާތައް މަތިވަނީ އޭގެ ބައިވެރިންނަށެވެ؛ ބައިވެރިއެއް ނޫން ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް އެ ކޮންޓްރެކްޓުގެ ދަށުން އިލްތިޒާމެއް ނޯންނާނެއެވެ (އޭ.ޖީ މެލްކޯ ވ. އެމް.ވީ.ކޭ). (ޕެރ. 81-82، 101)
4. ވަކި ކަމަކަށް ޚާއްޞަ ޕަވަރ އޮފް އެޓަރނީއެއްގެ ދަށުން އޭޖެންޓު އޭނާގެ ބާރުގެ ދާއިރާގެ ތެރެއިން ޕްރިންސިޕަލްގެ ނަމުގައި ވާ ކުލީގެ އެއްބަސްވުމަކީ ޕްރިންސިޕަލަށް ޕްރިވިޓީ ލިބިދޭ އެއްބަސްވުމެކެވެ؛ އެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ލިބެންޖެހޭ މަންފާ ހޯދުމަށް ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ޕްރިންސިޕަލަށް އުފެދެއެވެ. (ޕެރ. 84-87)
5. މައި ކުލީގެ ބައިވެރިންގެ ދެމެދު ވެވޭ ސެޓްލްމަންޓް އެއްބަސްވުމެއް، އޭގެ ބައިވެރިއެއް ނޫން ސަބް-ލެސީއަށް ބަނދެވޭ އެއްބަސްވުމެއް ނޫނެވެ، އަދި އެއިން ސަބް-ލީސްގެ ޚުޞޫމާތަށް ޙައްލެއް ނުލިބެއެވެ. ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ބައިވެރިޔާގެ އިލްތިޒާމުތައް އަދާކުރަންވާނީ ޝަރުޠުތަކާ އެއްގޮތަށެވެ؛ އަނެއް ބައިވެރިޔާ ދުލެއްދީފިނަމަ ނުވަތަ އެހެން ގޮތަކަށް އެއްބަސްވެއްޖެނަމަ މެނުވީ އެ އިލްތިޒާމުން ބަރީއަ ނުވެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 93-97، 102)
6. ހިޔާޒަތު ގޭގެ ވެރިފަރާތްތަކަށް އަނބުރާ ލިބުނީ މައި ކުލީގެ އެއްބަސްވުންތައް ބާޠިލުވި ސެޓްލްމަންޓް އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރި ތާރީޚުގައި ކަމުން، އެ ތާރީޚާ ހަމައަށް ސަބް-ލެސީ ތަން ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ސަބް-ލީސްގެ ދަށުން ކަމަށް ބަލަންޖެހޭނެއެވެ؛ އެއްބަސްވުމެއް ތަންފީޒުކުރެވެނީ އެ އެއްބަސްވުން ވުޖޫދުވުމަށްފަހުއެވެ. (ޕެރ. 98-100)
7. ކޮންޓްރެކްޓެއް އޭގެ ޒާތުން އޮޓޮމެޓިކުން ނިމުމަކަށް ނާދެއެވެ؛ ޚިލާފެއް އޮތަސް އެއަށް ނުބަލައި ކޮންޓްރެކްޓް ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ އިޚްތިޔާރު މައުޞޫމު ފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ). ކޮންޓްރެކްޓުގެ ބައިވެރިއެއް ނޫން ފަރާތެއްގެ ބުނުމަކަށް ނުވަތަ ޢަމަލަކަށް ބިނާކޮށް ކޮންޓްރެކްޓާ ޚިލާފަށް ކުރާ ޢަމަލުތަކުގެ ނަތީޖާއަށް ޒިންމާވާނީ އެ ޢަމަލުކުރި ބައިވެރިޔާއެވެ؛ ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ކުލި ދެއްކުމަކީ ސަބް-ލީސްގެ ދަށުން ކުލި ދެއްކުމުގެ ޒިންމާއިން ބަރީއަވާ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 103-104، 117-118)
8. ދަށު ކޯޓުގައި ފާހަގަކޮށް ވާހަކަދެއްކުމުގެ ފުރުޞަތު އޮއްވާ ނުހުށަހަޅާ ޤާނޫނީ ނުކުތާއެއް (މިސާލު: އެޑްވާންސް ފައިސާ އުނިނުކުރުމުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) އާ ޚިލާފުވުން) އިސްތިއުނާފުގައި ނުބެލޭނެއެވެ؛ ޢަދުލު އިންސާފަށް ކޮންމެހެން ބަލަންޖެހޭ، ޙުކުމާ ސީދާ ގުޅޭ ނުކުތާއެއްނަމަ މެނުވީއެވެ (މޫސާ ނަޞީރު ވ. މީރާ؛ ކަފޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. ކަސްޓަމްސް). (ޕެރ. 108-112)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ)، 3 ވަނަ މާއްދާ، 43 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ގަވާއިދުގެ 44 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ށ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 289 ވަނަ މާއްދާ؛ 268 އަދި 284 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 20 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 40 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)؛ އަދި 10، 42، 54، 142 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުގެ ނުކުތާ ރައްދުކުރުމުގައި)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2016/SC-A/18 (މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ފިޝަރީޒް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް ވ. ސީ އެންޑް ސަން މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/20 (އާމިނަތު ނާޒްލީ ވ. ސީގޭޓް ދަ އިންޓަރނޭޝަނަލް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)؛ އަދި އެ އުޞޫލު ތަބާކުރި 2021/SC-A/54، 2017/SC-A/40، 2021/SC-A/40
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/41 (އޭ.ޖީ މެލްކޯ އެލެވޭޓަރ މޯލްޑިވްސް ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. އެމް.ވީ.ކޭ މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)؛ އަދި އެ ތަޢުރީފަށް ޙަވާލާދިން 2022/SC-A/29 އާއި 2023/SC-A/08
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/10 (ޚަދީޖާ އިބްރާހީމް ދީދީ ވ. ދަ މޮރިޝަސް ކޮމާޝަލް ބޭންކް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/85 (ދައުލަތް ވ. ވިލާ އެއަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2014/SC-A/52 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު ނާޡިމް)
• ހައިކޯޓުގެ 2014/HC-A/83 (މޫސާ ނަޞީރު ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލެންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ)؛ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2017/SC-A/41
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/57 (ކަފޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް)، ޕެރ. 10؛ އަދި އެ އުޞޫލު ތަޠުބީޤުކުރި 2021/SC-A/77، 2021/SC-A/107، 2021/SC-A/106، 2022/SC-A/12، 2021/SC-A/89، 2021/SC-A/40، 2022/SC-A/60، 2024/SC-A/53