ޢަބްދުލްޤާދިރު އަޙްމަދު ވ. ޙަސަން ސިނާން

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 1642/Cv-C/2020

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާ ޙަވާލުކުރި US$35,000 ހޯދުމުގެ ދަޢުވާގައި، ފައިސާ ޙަވާލުވީ ތިންވަނަ ފަރާތެއް ބުނެގެންކަމަށް ބުނާ ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހޭނީ ކާކުތޯ އަދި ސިވިލް ކޯޓުން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރައާ ގުޅޭ އުޞޫލުތައް ރަނގަޅަށް ތަޠުބީޤުކުރިތޯ؛ އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ޝަފަހީ ހެކިން ޙާޟިރުނުކޮށް މައްސަލަ ނިންމުމަކީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)ގެ (1) އާ ޚިލާފު ކަމެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަދަނީ ޚުޞޫމާތްތަކުގައި ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އަކީ އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އުފުލަންޖެހޭ އިލްތިޒާމެކެވެ. އެ ބުރަ ބެހިގެންވަނީ ދެ ބަޔަކަށެވެ: (1) ދަފްޢު އުފުލާ ފަރާތުން އެކަން ސާބިތުކުރުމަށް ހެކި ހުށަހެޅުން (burden of production) އަދި (2) ހުށަހަޅާ ހެއްކަކީ އަނެއް ފަރާތުގެ ހެއްކާ އަޅާކިޔާއިރު އެ ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ހެއްކަކަށް ވުން (burden of persuasion). (ޕެރ. 12)
2. މި މާނައިގައި 'ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް' އަކީ ހަމައެކަނި ދަޢުވާ ކޯޓަށް އުފުލާ ފަރާތް ނޫނެވެ. އެއް ޚަޞްމު އަނެއް ޚަޞްމާ ކުރިމަތިކުރުވާ ދަފްޢެއް ސާބިތުކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުލަންޖެހޭނީ އެ ދަފްޢު ކުރިމަތިކުރުވާ ފަރާތެވެ؛ އެހެންކަމުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ދިފާޢުގައި ކުރާ ދަފްޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮންނާނީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 12، 17)
3. މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ހާދިސާއެއް ނުވަތަ ޢަމަލެއް ސާބިތުކުރުމަށް ބަލާނީ 'ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ގޮތަށް' (balance of probabilities) އެވެ. ހާދިސާއާ ގުޅުންހުރި ހެކި ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އެ ހާދިސާ ނުހިނގާކަމަށްވުރެ ހިނގިކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ބޮޑަށް ބުރަވެވުމުން އެ ހާދިސާ ހިނގިކަމަށް ކަނޑައަޅާނެއެވެ. (ޕެރ. 13)
4. ފައިސާ ލިބުނުކަމުގެ ލިޔުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް އިންކާރުނުކޮށް ފައިސާއާ ޙަވާލުވިކަމަށް އިޢުތިރާފުވެ، ފައިސާ ޙަވާލުކުރި ބޭނުމާ ގުޅޭ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ބުނުމަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ޝަރީޢަތަށް ދިން ބަޔާނުން ބާރުލިބޭނަމަ، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ މަދަނީ މިންގަނޑުން އަދާކުރެވިއްޖެކަމުގައި ބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 14-16)
5. ހެކި ހުށަހެޅުމަކީ ޚަޞްމުންނަށް ލިބިގެންވާ ޙައްޤެއް ނަމަވެސް އެއީ މުޠުލަޤު ޙައްޤެއް ނޫނެވެ. ޚަޞްމުން ޙާޟިރުކުރަން އެދޭ ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރަން ނިންމާ ޙާލަތްތަކުގައި އެކަމުގެ ސަބަބު ތަފްޞީލުކޮށް ބަޔާންކުރަންޖެހޭނެއެވެ. ޖާއިޒު ސަބަބުތަކެއް ބަޔާންކޮށް ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރަން ނިންމުމުގެ ނަތީޖާއަކީ ހެކި ޙާޟިރުކުރުމަށް އެދޭ ޚަޞްމުގެ ޙައްޤު ގެއްލުނީކަމުގައި ބަލަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 20)
6. ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގައި އިޝާރާތްކުރަނީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޢަމަލުތައް ބަހައްޓަންޖެހޭ ގޮތަށެވެ. ފަނޑިޔާރު ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތް ޤާނޫނީ އުޞޫލަކާ ޚިލާފުވާނަމަ، ޚިލާފުވެފައިވަނީ ހެކި ވަޒަންކުރުމުގެ ކޮން އުޞޫލަކާކަން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ބުނެދޭންވާނެއެވެ. ފަނޑިޔާރުގެ ސުލޫކާ ގުޅޭ މާއްދާތަކާއި މައްސަލައެއްގައި ތަޠުބީޤުކުރަންޖެހޭ ފަންނީ ޤާނޫނީ އުޞޫލެއް ތަޠުބީޤުނުކުރެވުން ނުވަތަ ނުބައިކޮށް ތަޠުބީޤުކުރެވުމަކީ މުޅިން ތަފާތު ދެކަމެކެވެ. (ޕެރ. 21)
7. މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރު ޤާނޫނީ ގޮތުން ގޯހެއް ހަދާފައިވާކަމަށް، ނުވަތަ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ މިންވަރަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނުވާކަމަށް، ނުވަތަ ތިމާގެ ވާހަކަތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނުވާކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނާ ބުނުމަކުން ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 43 ވަނަ މާއްދާއިން އިސްތިއުނާފަށް ހުއްދަކުރާ މިންގަނޑަށް ވާސިލެއް ނުވެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 22)
8. ހެކިންގެ ހެކިބަހުން ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތް ކުރިމަތިކުރުވި ދަފްޢު (ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ އޭޖެންޓެއްކަމާއި ފައިސާ ޙަވާލުވީ އެ ފަރާތް ބުނެގެންކަން) ސާބިތުނުކުރެވޭނަމަ، އެ ހެކިން ޙާޟިރުނުކުރަން ސަބަބު ބަޔާންކޮށް ދަށު ކޯޓުން ނިންމުމަކީ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކުރި ނިންމުމެއް ކަމަށާއި، އެއީ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)ގެ (1) އާ ޚިލާފު ނިންމުމެއް ނޫންކަމަށް ކަނޑައެޅިއެވެ. (ޕެރ. 23-27)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)ގެ (1)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 43 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 ވަނަ މާއްދާ އަދި 284 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/28 (އޭޑީކޭ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ގަސްވެލި އައިލެންޑްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މުޙައްމަދު ސަޢީދު އިސްމާޢީލް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ޤަޟިއްޔާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2014/SC-A/13 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢަލީ ޙަސަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2015/SC-A/02 (މުޙައްމަދު ރަޝާދު ވ. ޙުސައިން ރަޝީދު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/49 (ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީ ވ. ހަބް ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/53 (ޢަލީ މޫސާ ވ. އާޝިޔަތު ނިޒާރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2017/SC-A/26 (މެރީޑިއަމް ސަރވިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ސަޢީދާ މޫސާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/01 (މަޢާނާ މުޙައްމަދު ވ. އިބްރާހީމް މުޢިއްޒު އާއި އިތުރު 4 ފަރާތެއް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/98 (މުޙައްމަދު ވަޙީދު ވ. ސިލިންކޯ އިންޝުއަރެންސް ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/98 (ފެކްޓް މޯލްޑިވްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ދިވެހި ދައުލަތް (މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސް))، ފަނޑިޔާރު ޑރ. އަޒްމިރަލްޑާ ޒާހިރުގެ ރައުޔުގެ 17 ވަނަ ޕެރެގްރާފް
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމެންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް (2019/SC-L/91 'މައްސަލަ ބަލައިގަތުމާމެދު ނިންމި ގޮތުގެ ރިޕޯޓު')