މުޙައްމަދު އަނީސް ވ. ގއ. ހޯނޑެއްދޫ ކައުންސިލްގެ އިދާރާ

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ގދ. ހޯނޑެއްދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު 19/Q2C/2021

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދައުލަތުން އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތަށް ދޫކުރި ބަންޑާރަ ގޯތި، އޭނާގެ މަންމަގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓަރީ ކޮށްފައިވަނީ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނާއި ބިމާބެހޭ ޤާނޫނާ ޚިލާފަށްތޯ؛ ރަޖިސްޓަރީ ކުރެވުނީ ކޮން ތާރީޚެއްގައިތޯ، އަދި ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު ރަޖުޢީކޮށް ތަޠުބީޤުކުރެވޭނެތޯ؛ އަދި ގިނަ އަހަރުތަކަކަށްފަހު ހުށަހެޅި ދަޢުވާ ބެލުމަކީ ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމެއްތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ޤާނޫނީ ނަތީޖާއެއް ނުކުންނަ ވާޤިޢާއެއް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހޭނީ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ނުވަތަ އެ ހުށަހެޅުން ހުށަހެޅި ފަރާތެވެ؛ ސާބިތުކުރުމުގެ މިންގަނޑަކީ ބެލަންސް އޮފް ޕްރޮބަބިލިޓީސް އެވެ. (ޕެރ. 36، 43)
2. ދައުލަތުން ދޫކުރި ގޯތި ދޫކުރެވުނު ފަރާތުގެ ނަމުގައި ދުވަހަކުވެސް ރަޖިސްޓަރީ ކުރެވިފައި ނުވާއިރު، އޭނާގެ އެދުމުގެ މަތިން ސަރުކާރުން އެ ގޯތި އެހެން ފަރާތެއްގެ ނަމުގައި ރަޖިސްޓަރީ ކުރުމަކީ، 'ސަރުކާރު ފިޔަވައި' މި ޢިބާރާތުގެ ސަބަބުން، މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 1 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ޝަރީޢަތް މެދުވެރިކޮށް ކުރާ އިޖުރާއަތު ލާޒިމުވާ ޙާލަތެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 46–49، 57)
3. ގޯތީގައި ޢިމާރާތްކޮށްފައިވަނިކޮށް، ޢިމާރާތާއެކު ގޯތި އެހެން މީހެއްގެ ނަމަށް ރަޖިސްޓަރީ ކުރުމަށް ގޯތި ދޫކުރެވުނު ފަރާތުން އެދުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، އެ ބިމާއި ޢިމާރާތުގައި އޮތް ޢަދާލަތުގެ ޙައްޤުތައް އެ ފަރާތަށް ބަދަލުވެ، ރަޖިސްޓަރީ ހެދުމާއެކު އެއީ އެ ފަރާތުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެ ޙައްޤަކަށް ވުމެވެ. (ޕެރ. 50)
4. ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ހަނިކުރެވޭނީ ތަޤާދުމުގެ ޤާނޫނަކުން ކަމަށް ވިޔަސް، ތަޤާދުމުގެ އުޞޫލެއް ޤާނޫނުގައި ނެތްނަމަ، މާނަކުރުމުގެ ހަމަތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 35 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގެ ދަށުން ޙައްޤު ހޯދުމަށް މަސައްކަތްކުރަންވާނީ އެކަށީގެންވާ އަވަސްމިނުގައި ބޭކާރު ލަސްވުމެއް ނެތިއެވެ. (ޕެރ. 51، 54)
5. އަމިއްލައަށް ބޭނުން ނުކުރުމަށް ޚިޔާރުކުރި ޤާނޫނީ އިޖުރާއަތުތަކާއި ދޫކޮށްލި ޙައްޤުތައް، މުޢާމަލާތު ޤަބޫލުކޮށް ގިނަ އަހަރުތަކެއް (24 އަހަރަށްވުރެ ގިނަ) ހޭދަކުރުމަށްފަހު، ލަސްވުމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ސަބަބެއް ނެތި ދަޢުވާއެއްގެ ތެރެއިން ބޭނުންކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުމަކީ ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމަށް ދެވޭ ފުރުޞަތެކެވެ؛ އެ ނިޒާމު ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުން ހުއްޓުވުމަކީ ކޯޓުގެ ޒިންމާއެކެވެ. (ޕެރ. 53–56)
6. ދަށުކޯޓުން ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނުވާކަމަށް ބުނާނަމަ، ރިޢާޔަތް ނުކުރީ ކޮން ޤާނޫނީ ނުކުތާއަކާ ގުޅިގެން ހުށަހެޅި ކޮން ހެއްކެއްކަން ބުނެދިނުމަކީ އެހެން ބުނާ ފަރާތުގެ ޒިންމާއެކެވެ. (ޕެރ. 59)
7. ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު (1/2002) ވުޖޫދަށް އައުމުގެ ކުރިން ކުރެވިފައިވާ ރަޖިސްޓަރީއަކަށް ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު ރަޖުޢީކޮށް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ ނުރަނގަޅު ވާޤިޢާއެއް (ރަޖިސްޓަރީ ތާރީޚު) މައްޗަށް ބިނާކުރާ އިސްތިއުނާފީ ހުށަހެޅުމަކަށް ޤާނޫނީ ބިނާއެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 44، 60–61)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/68 (މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 1 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (ށ)، (ނ)–(ޅ)، (ކ) އަދި 2 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 1/2002 (ބިމާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 1، 2، 13، 17، 40 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 76/28 (ސަރުކާރުގައި ރަޖިސްޓަރީ ކޮށްފައި ހުންނަ މީހުންގެ އަމިއްލަ ތަކެތި ދީ ނުވަތަ ވިއްކުމާބެހޭ ޤާނޫނު)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 ވަނަ މާއްދާ އަދި 42 ވަނަ މާއްދާ
• މާނަކުރުމުގެ ހަމަތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 35 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 284 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ) (އިސްތިއުނާފުގެ އިޖުރާއަތު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2010/SC-A/02 (އަޙްމަދު ނާޝިދު ވ. މުޙައްމަދު މުޞްތަފާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/28 (އޭޑީކޭ ކޮމްޕެނީ ވ. ގަސްވެލި އައިލެންޑްސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/53 (ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/112 (އީރުދޫ މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑް ވ. އަމީން ކޮންސްޓްރަކްޝަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2022/SC-A/46 (އަޙްމަދު އަމީން (އެނަރޖީ މެނޭޖްމަންޓް ސިސްޓަމްސް) ވ. ދައުލަތް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2019/SC-A/58 (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިސްމާޢީލް ޢަބްދުލްޙަމީދު)