އުރީދޫ މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑް ވ. އަމީން ކޮންސްޓްރަކްޝަން ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް

ދަށުކޯޓުން މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢަށް ގޮތެއް ކަނޑައަޅާފައި ނުވާނަމަ (ހަމައެކަނި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ގެއްލިފައިވާކަމަށް ބަލައި ނިންމާފައިވާނަމަ)، މައުޟޫޢަށް ގޮތް ކަނޑައެޅުމަށް ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ތަޙުވީލުކުރުމުގައި ވަކި ޝަރުޢީ ނުވަތަ ޤާނޫނީ އުސޫލުތަކެއް ބަޔާންކުރަން ނުޖެހޭނެއެވެ. އެފަދަ މައްސަލައެއްގައި ވަކި އުސޫލުތަކެއްގެ އަލީގައި ބެލުމަށް އިރުޝާދުދިނުމަކީ ދަށުކޯޓުގައި ގޮތް ނުކަނޑައަޅާ ކަމެއް ވަކި ގޮތަކަށް ގެންދިއުމަށް ބާރުއެޅުމެއް ކަމުގައި ބެލެވިދާނެ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 10–13)

ދަށުކޯޓަށް ހުށަނޭޅޭ އައު ދަޢުވާ ނުވަތަ ނުކުތާ އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުން ބެލުމުން މަނާވެގަތުމުގެ އުސޫލަކީ (ސްޓޭޓް ބޭންކް އޮފް އިންޑިއާ ވ. އަޙްމަދު ޙަމީދު)، އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުން މައްސަލައާ ގުޅޭ ނުކުތާގައި ފަނޑިޔާރުން ދެކޭގޮތް ބަޔާންކުރުމަށް ޝަރުޢީ އަސާސްތަކާއި ކޭސް ލޯއަށް ހަވާލާދިނުން މަނާކުރާ އުސޫލެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 16–18)

އެއްކަހަލަ މައްސަލަތައް އެއްގޮތަކަށް ނިންމުމުގެ އުސޫލުގެ ދަށުން، ކުރިން ނިންމާފައިވާ މައްސަލައެއްގެ މުހިންމު ވާޤިޢާތަކާ ތަފާތުކަމަށް ބަލައި ކޯޓަކުން އެ ނިންމުމާ ތަބާނުވާނަމަ، އެއީ ތަފާތު ޙާލަތެއްކަން ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. ފަރާތަކުން ހަވާލާދޭ ސާބިޤާތައް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭނަމަ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމާއި، ފަރާތަކުން ހުށަހަޅާ ޤާނޫނީ ނުކުތާއެއް ބަލައި ނުގަންނަނަމަ ހަމައެކަނި ނަތީޖާ ބުނުމުގެ ބަދަލުގައި ސަބަބާއެކު އެ ނަތީޖާއަށް ވާޞިލުވީ ގޮތް ބަޔާންކުރުމަކީ ކޯޓުން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. އެގޮތަށް ޢަމަލުނުކުރުމުން ޢަދުލުއިންޞާފު ލިބިދެވޭކަމާމެދު ސުވާލު އުފެދޭނެއެވެ. (ޕެރ. 23–26)

ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ފަނޑިޔާރުން އިސްލާމީ ޝަރީޢަތަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހެނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނުގައި ވަކި ގޮތަކަށް ކަނޑައަޅާފައި ނުވާ ކަންކަމުގައެވެ. ޝަރުޢީ މަޞްދަރަކަށް ހަވާލާދޭނަމަ ފޮތުގެ ނަމާއި ބާބާއި ޙަދީޘް ނަންބަރާއި ޞައްޙަކަން ވަޒަންކުރެވޭ ގޮތް ހިމެނޭގޮތަށް ފުރިހަމައަށް ހަވާލާދޭންވާނެއެވެ؛ އެފަދައިން ސާބިތުނުވާ ޙަދީޘަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 274 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ މާނައިގައި އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި ކަން އޮތްގޮތް ދަލީލުކުރުމަށް ބޭނުންކުރެވޭނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 30–35)

މަޖައްލާ އަލްއަޙްކާމިލް ޢަދްލިއްޔާ (އުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ޤާނޫނު) އަކީ ވަކި ޒަމާނެއްގައި ވަކި އިޚްތިޞާޞެއްގައި ހިންގި ޤާނޫނެއް ކަމުން، އެއީ އަމިއްލައަށް ޤާނޫނުއަސާސީގެ 274 ވަނަ މާއްދާގައިވާ 'އިސްލާމީ ޝަރީޢަތު'ގެ ތެރެއަށް ވަންނަ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެއިން ވަކި އުސޫލެއް ތަޠުބީޤުކުރެވޭނީ އެ އުސޫލު ބިނާވި އިސްލާމީ މަޞްދަރަކަށް ހަވާލާދީގެންނެވެ. އަދި ޢަބްދުއްރައްޒާޤު އަލްސަންހޫރީ ފަދަ ޤާނޫނީ މާހިރެއްގެ ރައުޔު، އިސްލާމީ މަޞްދަރަކަށް ހަވާލާދިނުމެއްނެތި، އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ ތަރަހައިގައި ނުހިމެނޭނެއެވެ. ބޭރު ޤައުމުތަކުގެ އުސޫލުތައް ބޭނުންކުރެވޭނީ އެ މައުޟޫޢުގައި އިސްތިޤުރާރުވެފައިވާ ޤާނޫނީ އުސޫލުތަކެއްނަމައެވެ. (ޕެރ. 37–39)

މުޢާމަލާތެއްގެ ތެރެއިން އުފެދޭ ޙައްޤަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ދުވަސްވުމުން ނެތިދާ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދެފަރާތުގެ އެއްބަސްވުމުގެ ތެރެއިން އުފެދޭ، ޕްރައިވެޓް ލޯގެ ތަރަހައިގައި ހިމެނޭ ޙައްޤެއް ކަމުން، އެއީ ޕަބްލިކް ލޯގެ ދަށުގައިވާ އަސާސީ ޙައްޤުތަކާ ތަފާތު އުސޫލުތަކެއް ހިނގާ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 42–46)

ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަކީ މިނިވަން މުސްތަޤިއްލު ކޯޓެއްގައި އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ހުޅުވިގެން ބާއްވާ އަޑުއެހުމެއްގައި އިންޞާފުން ޝަރީޢަތްކުރެވުމުގެ ޙައްޤު ކަށަވަރުކޮށްދޭ މާއްދާއެކެވެ؛ އެއީ ކޯޓުގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤު ލިބިދޭ މާއްދާއެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، މަދަނީ ޚުޞޫމާތެއްގައި ދަޢުވާކުރުމުގެ ޙައްޤަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ފާސްކުރާ (ތަޤާދުމުގެ) ޤާނޫނަކުން މެނުވީ ހަނިނުކުރެވޭނެ ޙައްޤެއް ކަމަށް ބުނުމަކީ ނުބައިކޮށް މާނަކުރުމެކެވެ. (ޕެރ. 50–52)

އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރުމަށް އުފެދޭ ޙައްޤު މާނަކުރުމުގައި ހިނގާނީ މާނަކުރުމުގެ އާންމު އުސޫލުތަކެވެ؛ މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު އެފަދަ ޙާލަތެއްގައި ތަޠުބީޤުކުރުމަށް ޤާނޫނީ ހުރަހެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 55)

ކުންފުންޏާބެހޭ ޤާނޫނާއި ޓެކްސް ޤާނޫނުތަކުގެ ދަށުން ހިސާބުތައް އެކުލެވޭ ލިޔެކިޔުންތައް ވަކި މުއްދަތަކަށް ބެލެހެއްޓުމުގެ ޒިންމާ އޮތުމަކީ، އެ މުއްދަތު ފަހަނައެޅުމުން ކުންފުންޏެއް ކޮށްފައިވާ މުޢާމަލާތެއްގެ ދަށުން އަދާކުރަންޖެހޭ ޒިންމާތަކާއި އިލްތިޒާމުތަކުން ބަރީޢަވާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. ލިޔެކިޔުން ބެލެހެއްޓުމާއި، މުޢާމަލާތެއްގެ ދަށުން ޙައްޤެއް ނެތިދިއުމަކީ މުޅިން ދެކަމެކެވެ. (ޕެރ. 56–60)

މުޢާމަލާތެއްގެ ތެރެއިން އުފަންވާ ޙައްޤަކާ ގުޅޭ ޚުޞޫމާތަކަށް ގޮތް ކަނޑައަޅަންވާނީ ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނަށް ބަލައިގެންނެވެ. އެއްބަސްވުމުގައި އެހެން ގޮތަކަށް ނުވާނަމަ ބައިވެރިން ޒިންމާތައް އަދާކުރަންވާނީ އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ކަމުން، އެ ޙައްޤު ހޯދުމަށް ދަޢުވާ އުފުލަންވާނީވެސް އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައެވެ. ތަޤާދުމުގެ ޤާނޫނެއް ނެތް ޙާލަތުގައި، ކަންހިނގާފައިވާ ގޮތާއި ދެފަރާތުގެ ޢަމަލުތަކަށް ބަލައި ދަޢުވާ އުފުލުނު މުއްދަތަކީ އެކަށީގެންވާ މުއްދަތެއްތޯ ކޯޓުން ބަލަންވާނެއެވެ؛ އަދި ޢަދުލުވެރިގޮތް ކަމުގައިވާނަމަ ލަޝެޒް (doctrine of laches) ފަދަ އަދާލަތުގެ އުސޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 61–65)

އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ނުވާނަމަ ޙައްޤު އުފަންވިތާ 15 އަހަރު ފާއިތުވާންދެން ދަޢުވާ އުފުލިދާނެކަމަށް ހައިކޯޓުން ކަނޑައެޅުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 274 ވަނަ މާއްދާގައިވާ މަޞްދަރުތަކަށް ބިނާނުކޮށް ކުރި، އަދި ޤާނޫނު މާނަކުރުމުގެ އެކަށީގެންވާ އުސޫލުތަކަށް ބިނާނުވާ ކަނޑައެޅުމެއް ކަމުން، އެ ކަނޑައެޅުން ބާޠިލުވާނެއެވެ. (ޕެރ. 65 އަދި ޙުކުމް)