ޕާރލް ކޮންސްޓްރަކްޝަން ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މުޙައްމަދު ޢަޒުމީ

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ހައިކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އެއް މައުޟޫޢެއްގައި ހަތަރު ފަހަރު ދަޢުވާ ހުށަހަޅައި، ދެ ފަހަރު ޙާޟިރުނުވެ ބާޠިލުވެ، ފަހުން އަނބުރާ ގެންދިޔަ ފަރާތަކަށް އެ ވާޤިޢާތަކުގެ މައްޗަށް އިތުރަށް ދަޢުވާ ނުކުރެވޭނެކަމަށް ހައިކޯޓުން ކަނޑައެޅުމަކީ ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުން ހުއްޓުވުމުގެ ގޮތުން ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް ކުރެވުނު ކަމެއްތޯ، ނުވަތަ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 (ހ) އާއި 16 ވަނަ މާއްދާއާއި ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާއިން ލިބޭ ޙައްޤުތަކާ ޚިލާފުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުން (abuse of process) އަކީ، ނިޒާމެއް ޙާޞިލުކުރަން ބޭނުންވާ މަޤްޞަދު ޙާޞިލުނުވާ ގޮތަކަށް ނުވަތަ އާންމު ގޮތުން ބޭނުންކުރާ ގޮތް ނޫން ގޮތަކަށް ނުވަތަ އެކަށީގެން ނުވާ ގޮތަކަށް ބޭނުންކުރުމަށް ޙަވާލާދޭ އުސޫލެކެވެ؛ މިއީ އެއް މައުޟޫޢަކާ ގުޅިގެން އެކި ދަޢުވާތައް އުފުލައިގެން ފަރާތްތަކަށް ނިމުމެއްނެތި ވަގުތު ހޭދަވުން ހުއްޓުވުމަށާއި، ޢަދުލު އިންޞާފުގެ ނިޒާމު އެކަށޭނަ އަވަސްމިނެއްގައި ހިންގުމަށާއި، ޤާނޫނީ ޔަޤީންކަމާއި ޤާނޫނުގެ ވެރިކަމަށްޓަކައި ޢާންމު މަޞްލަޙަތުގައި ބޭނުންކުރެވޭ ޢާންމު އުސޫލެކެވެ. (ޕެރ. 22)
2. ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުމަށް ހަނި މާނައެއް ނުދެވޭނެއެވެ؛ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައިވާ ޙާލަތްތަކަކީ ނިމެނިވި ލިސްޓެއް ނޫނެވެ؛ ކޯޓުގެ ގަވާއިދަކާ ޚިލާފުވުން ކޮންމެހެން ނުޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 24، 32 – އަޙްމަދު އަމީން [2022] SC 33 ތަކުރާރުކޮށް)
3. މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަން ފެށުމުގެ ކުރީގެ މައްސަލައެއްގައި، އެ ޤާނޫނުގައި ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުމާ ބެހޭ ގޮތް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭނެއެވެ؛ އެފަދަ މައްސަލައެއްގައި އަޙްމަދު އަމީން [2022] SC 33 ގެ ޓެސްޓް ތަޠުބީޤުކުރަންވާނެއެވެ: (ހ) ޚަޞްމުގެ ޢަމަލަކީ ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުމެއްތޯ، އަދި (ށ) އެހެން ނަމަ އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅަކީ ކޮބާ. (ޕެރ. 25-26)
4. ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން އަމިއްލައަށް ދަޢުވާ ދިގު މުއްދަތަކަށް ކުރިއަށް ނުގެންދާ ފަހުން ކުރިއަށް ގެންދަން ޤަޞްދުކުރުމަކީ ނަހަމަ ބޭނުމެއް ކަމުގައި ބެލެވިދާނެއެވެ؛ އެކަން ކަނޑައަޅަން (ހ) މަޑުޖެއްސި ސަބަބު، (ށ) އޭގެ ހަރުދަނާކަން، (ނ) މުއްދަތު ބަލަންޖެހެއެވެ؛ ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ރުހުން ނުވަތަ ކޯޓުގެ ހުއްދަ ނެތި މަޑުޖެއްސުމަކީ އޮޓޮމެޓިކުން ނަހަމަ ބޭނުމެކެވެ؛ މައްސަލަ ނުނިންމާ ބޭއްވުމާއި ދިގުދެމުން މަޤްޞަދުކަމުގައި ބެލެވޭނަމަވެސް ނަހަމަ ބޭނުމެކެވެ. ގްރޮވިޓް ވ. ޑޮކްޓަރ ފަދަ އިނގިރޭސި މައްސަލަތަކުގެ މިންގަނޑު ރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 33-35)
5. އެއް މައުޟޫޢެއްގައި ހަތަރު އަހަރުގެ ތެރޭގައި ހަތަރު ފަހަރު ދަޢުވާ ހުށަހަޅައި، ދެ ފަހަރު ޙާޟިރުނުވެ ބާޠިލުވެ، ހުރިހާ ވާރިޘުން ހިމަނަން ކޯޓުން ކަނޑައެޅި ގޮތާ ޚިލާފަށް އަލުން ހުށަހަޅައި، ދެން އިޞްލާޙުކުރަން އަނބުރާ ގެންދިއުމަކީ، ވަކިވަކިން ކޯޓުގެ ގަވާއިދާ ޚިލާފު ނުވި ނަމަވެސް، ޤަޞްދުގައި ނުވަތަ ފަރުވާކުޑަކަމުން ވަގުތު ބޭކާރުކޮށް ދަޢުވާ ރައްދުވާ ފަރާތަށް އުނދަގޫކުރުމުގެ ޢަމަލެއް ކަމުން ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުމެކެވެ. (ޕެރ. 36-37)
6. ކޯޓަށް ދިއުމާއި ޢަދުލުވެރި ޝަރީޢަތަކީ ޙައްޤެއް ނަމަވެސް، އެއީ ބޭނުންވާ ގޮތަކަށް ޝަރީޢަތުގެ ނިޒާމު ބޭނުންކުރުމުގެ މުޠުލަޤު އިޚްތިޔާރެއް ނޫނެވެ؛ ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުން ހުއްޓުވުމަކީ ޢަދުލުވެރި ޝަރީޢަތުގެ ބައެކެވެ؛ އެހެންކަމުން ނަހަމަ ބޭނުން ސާބިތުވުމުން އެ މައުޟޫޢުގައި އިތުރު ދަޢުވާ މަނާކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 (ހ) ގެ ޙައްޤުން މަޙްރޫމުކުރުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 40-41)
7. ކަޕޫރުﷲ ޔޫސުފް [2021] SC 75 ގެ އުސޫލުން ސުޕްރީމް ކޯޓަށް އިސްތިއުނާފުކުރާ ޤާނޫނީ ބަހުސަކީ ދަށު މަރުޙަލާތަކުގައި ހުށަހެޅިފައިވާ ބަހުސަކަށް ވާންޖެހެއެވެ؛ ނަމަވެސް ދަށުކޯޓުގައި ދަޢުވާ ބިނާކުރި ބިނާއެއް (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 23 ވަނަ މާއްދާ) ހައިކޯޓުގައި ބަހުސް ނުކުރި ކަމުން އައު ނުކުތާއަކަށް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 46-48)
8. މުޢާމަލާތެއްގެ ތެރެއިން އުފެދޭ ޙައްޤަކީ އޭގެ ޒާތުގައި ނެތިދާ އެއްޗެއް ނޫން ނަމަވެސް ([2021] SC 111)، އެއީ އެ މުޢާމަލާތުގެ ބާވަތާއި އެކި ޤާނޫނީ އުސޫލުތައް ހިނގާ ޙައްޤެކެވެ؛ ޚިލާފުވުމުގެ ބަދަލު ލިބެނީ ޚިލާފުވިކަން ކަނޑައެޅުމަށްފަހުގައެވެ؛ ޙައްޤު ހޯދުމުގެ މަސައްކަތުގައި ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުން ހިފައިފިނަމަ، އެ ޙައްޤު ތަންފީޒުކުރުމަށް ހުރަސް އެޅިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 48-50)
9. ފަނޑިޔާރުން ޢަމަލުކުރަންޖެހޭނީ ޤާނޫނުއަސާސީއާއި ޤާނޫނަށެވެ (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142، ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނުގެ 5 ވަނަ މާއްދާ)؛ ނަމަވެސް ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 22، 48 އަދި 33 ވަނަ މާއްދާތަކުން ލިބޭ ބާރުގެ މައްޗަށް ނިޒާމުގެ ނަހަމަ ބޭނުން ހުއްޓުވަން ނިންމި ނިންމުމަކީ ޤާނޫނީ ނައްޞަކަށް ޙަވާލާނުދީ ނިންމި ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 53-56)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16، 42 (ހ) އަދި 142 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 23 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 421 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) (މި މައްސަލައަށް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭ ކަމަށް)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 22، 33 އަދި 48 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 13/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާ
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޤަވާޢިދުގެ 61 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (ތަދައްޚުލުވުން)
• އަޙްމަދު އަމީން ވ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސް އަދި މިނިސްޓްރީ އޮފް އެންވަޔަރަމަންޓް [2022] SC 33 (2022/SC-A/46)
• ބަނީ ހޯލްޑިންގްސް (ބީ.ވީ.އައި) ލިމިޓެޑް ވ. މީރާ (2016/SC-A/25)
• އަޙްމަދު މުޖާހިދު އާއި ޙުސައިން ސަމީރު ވ. މުޙައްމަދު ޝާން [2022] SC 83 (2021/SC-A/90)
• ކަޕޫރުﷲ ޔޫސުފް ވ. މޯލްޑިވްސް ކަސްޓަމްސް ސަރވިސް [2021] SC 75 (2019/SC-A/57)
• އުރީދޫ މޯލްޑިވްސް ޕަބްލިކް ލިމިޓެޑް ވ. އަމީން ކޮންސްޓްރަކްޝަން ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2021] SC 111 (2020/SC-A/112)
• އިބްރާހީމް ޢަބްދުއްލަޠީފް ވ. އޯނަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް [2021] SC 18 (2019/SC-A/15)
• ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން ވ. ޢަބްދުﷲ ޝާކިރު އާއި އިތުރު 9 ފަރާތެއް [2024] SC 24 (2022/SC-A/72)
• ޒުލައިޚާ ހާފިޡާ ވ. މީރާ (2014/SC-A/12)
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2018/HC-A/51 (ދަ މޮރިޝަސް ކޮމަރޝަލް ބޭންކް ވ. ޝަރޫ ލޯންޗް ސަރވިސަސް)
• Attorney General v Barker [2000] EWHC 453 (Admin)
• Cable v Liverpool Victoria Insurance Co Ltd [2020] EWCA Civ 1015
• Grovit v Doctor [1997] UKHL 13; [1997] 1 WLR 640
• Arbuthnot Latham Bank v Trafalgar Holdings [1997] EWCA Civ 2999
• Realkredit Danmark A/S v York Montague Ltd [1999] CPLR 272
• Braunstein v Mostazafan and Janbazan Foundation [2000] EWCA Civ 123
• Alibrahim v Asturion Foundation [2020] EWCA Civ 32