ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަބްދުލްބާސިޠު މުޙައްމަދު

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލު؛ މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަނެއް ހެދުމަށްފަހު އަލުން ގޮތެއް ނިންމުމަށް ފޮނުވި

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޝަރީއަތުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާ މެދު ނިންމިގޮތް

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-B6/SHN/(586-2018)/2023/01

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ދަޢުވާ ލިބިގަތުމަށް ނުކުޅެދުމުގެ ދިފާޢު (ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަށް ލިބިގެންވާ ކަމަށް ކަނޑައަޅައި ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭނެ ކަމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ނިންމީ، ކޯޓު އަމުރާ އެއްގޮތަށް މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަނެއް ނުހަދައި، އާއިލާއިން ހެދި ސައިކޮލޮޖިސްޓެއްގެ އެސެސްމަންޓަށް ބުރަވެގެން ކަމުން އެ ނިންމުން ޤާނޫނާ އެއްގޮތްތޯ؛ އަދި މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަނުގެ ޝަރުޠުތަކާއި، ދިފާޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރައާއި މިންގަނޑަކީ ކޮބައިތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ޓެރަރިޒަމްގެ ޢަމަލެއް ކުރަން އުޅުމުގެ ދަޢުވާ ކުރެވުނު ފަރާތުން ދަޢުވާ ބަލައިގަތުމަށް ކުޅެދޭތޯ ބެލުމަށް މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަނަށް އެދުމުން ކްރިމިނަލް ކޯޓުން އެއްފަހަރަށްވުރެ ގިނައިން އަމުރުކުރި ނަމަވެސް އެއްވެސް އަމުރެއް ތަންފީޛު ނުވެ، އާއިލާއިން ސައިކޮލޮޖިސްޓަކު ލައްވާ ހެދި އެސެސްމަންޓެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ސައިކޮލޮޖިސްޓާ ސުވާލުކުރުމަށްފަހު، ދަޢުވާ ލިބިގަތުމަށް ނުކުޅެދުމުގެ ދިފާޢު ލިބިގެންވާ ކަމަށާއި ދަޢުވާ މައުޟޫޢީގޮތުން ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭނެ ކަމަށް ނިންމިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ ނިންމުން ބިނާކުރީ ހަމައެކަނި ސައިކޮލޮޖިސްޓުގެ ކްލިނިކަލް އެސެސްމަންޓަށް ކަމަށާއި، ފަނޑިޔާރުގެ އޮބްޒަރވޭޝަނަށް ރިޢާޔަތްނުކުރި ކަމަށާއި، ދިފާޢުގެ (ށ) ގެ ދަށުން ފަރުވާދޭ މަރުކަޒަކަށް ފޮނުވަން ނުބެލި ކަމަށެވެ؛ ދިފާޢުން ބުނީ ބުރަ މަދަނީ މިންގަނޑުން އަދާކުރެވިފައިވާ ކަމަށާއި، ފަނޑިޔާރަށް ދެނެނުގަނެވޭ ކަންކަން ޚަބީރެއްގެ ރިޕޯޓުން ދެނެގަންނަ ކަމަށާއި، ދައުލަތުގެ ބެލުމުގައިހުރި މީހެއްގެ އަމުރު ތަންފީޛު ނުކުރީ ދައުލަތުގެ އިހުމާލުން ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ހައިކޯޓުން ބުނީ ހުށަހެޅުނު ރިޕޯޓަކީ ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން ހެދި ރިޕޯޓެއް ނޫން ކަމަށާއި، ސައިކޮލޮޖިސްޓަކީ ސިކުނޑީގެ ބައްޔެއް ނިންމުމުގެ ފަންނީ ގާބިލުކަން ހުރި މީހެއް ކަމާމެދު ސުވާލު އުފެދޭ ކަމަށާއި، އަސާސީ ޙައްޤުތަކާ ގުޅުންހުރި އިޖުރާއަތު ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ތައްޔާރުކުރި ރިޕޯޓަކަށް ބިނާކުރި ނިންމުން ބަލައިނުގަނެވޭ ކަމަށާއި، ދެފަރާތަށްވެސް ބުރަ އަދާކުރެވިފައި ނުވާ ކަމަށާއި، ދައުލަތާއި ކަރެކްޝަނަލް ސަރވިސްއިން ކޯޓު އަމުރު ތަންފީޛު ނުކުރުމަކީ ޤާނޫނީ ޢުޒުރެއް ނެތް ކަމެއް ކަމަށެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގައިވާ ދަޢުވާ ލިބިގަތުމަށް ނުކުޅެދުމުގެ ދިފާޢާއި، އެ ދިފާޢުގެ މަންފާ ލިބިދިނުމަށް ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައިވާ މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަނުގެ އިޖުރާއަތަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ އިންޞާފުވެރި ޝަރީޢަތުގެ ޙައްޤާއި، ކުށެއްނެތް ކަމަށް ބެލެވުމުގެ ޙައްޤާއި، ޤާނޫނުގެ ރައްކާތެރިކަން ހަމަހަމައަށް ލިބުމުގެ ޙައްޤުގެ ދާއިރާގައިވާ ކަންކަމެވެ؛ ކޯޓު އަމުރެއްގެ ދަށުން ހަދާ މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަން ފުރިހަމަ ނުކޮށް ނިންމާ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު އިޖުރާއަތެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވި ނިންމުމެކެވެ (2020/SC-A/108,109,110).
2. ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު މާނަކުރުމުގައި، މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރާ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޤާނޫނުގެ ބޭރުން ބޭނުންކުރެވިދާނެ ވަސީލަތަކީ ޤާނޫނާއެކު ލިޔެވި ޝާއިޢުކުރެވުނު ރަސްމީ ކޮމެންޓަރީއެވެ؛ އޭގެ މަތިން ނުކުޅެދުމުގެ ދިފާޢުގެ މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަން ހެދިދާނީ ސަރޓިފައިޑް ނުވަތަ ބަލައިގަނެވިފައިވާ، ޚިދުމަތުގައި ދެމިހުރި ޑޮކްޓަރަކަށެވެ؛ އެއީ ހަމައެކަނި ފޮރެންސިކް ސައިކިއެޓްރިސްޓަކަށް ހެދެން ޖެހޭ އެގްޒަމިނޭޝަނެއް ނޫނެވެ.
3. ސައިކޮލޮޖިސްޓަކީ މި ދިފާޢުގެ ޤާނޫނީ ސުވާލަށް ފަނޑިޔާރު ގޮތެއް ނިންމުމަށް މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަނެއް ހެދުމަށް ޤަބޫލުކޮށްފައިވާ ފަންނުގެ ދާއިރާގައި ހިމެނޭ މީހެއް ނޫނެވެ.
4. މި ބޭނުމަށް ހަދާ މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަން ރިޕޯޓެއްގައި ކޮންމެހެން ހުންނަންޖެހޭނީ: ފަންނީ ގާބިލުކަން ހުރި ޚިދުމަތުގައި ދެމިހުރި ޑޮކްޓަރަކު ހެދިކަން، ބައިވެރިވި އެހެން ފަންނީ މީހުންނާއި އެމީހުންގެ ދައުރު، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތާއެކު ހޭދަކުރި ދުވަހާއި ވަގުތު، އަދި ރިޢާޔަތްކުރެވުނު ކަންކަމާއި ނިންމުންތަކުގެ ސަބަބުތަކެވެ؛ ރިޕޯޓުން ސާފުނުވާނަމަ މުއްދަތު އިތުރުކުރުމާއި އައު އެގްޒަމިނޭޝަނަކާމެދު ފަނޑިޔާރު ގޮތެއް ނިންމަންވާނެއެވެ.
5. ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތަކީ ނުކުޅެދުމުގެ ދިފާޢުގެ ރުކުންތައް ފުރިހަމަވާ މީހެއްނަމަ، ދިފާޢުގެ މާއްދާގެ (ހ) ގެ ދަށުން އެކަނި ޢަމަލުނުކޮށް، (ށ) ގެ ދަށުން ނަފުސާނީ ބަލިތަކުގެ މަރުކަޒެއްގައި ބަހައްޓަންޖެހޭތޯ ބެލުމަށް ހުށަހެޅުމަށް ކޯޓުން އަމުރުކުރަންވާނެއެވެ.
6. ޢާއްމު ދިފާޢެއްގެ ކޮންމެ ރުކުނެއް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ ދިފާޢު ހުށަހަޅާ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ މައްޗަށް، ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ މަދަނީ މިންގަނޑުންނެވެ؛ ނަމަވެސް ދިފާޢަށް ދައުލަތުން އިޢުތިރާޟުކޮށް މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދަންޖެހޭ ކަމަށް ދެކޭނަމަ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން އެ ސަބަބުތައް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ ދައުލަތުގެ މައްޗަށެވެ؛ ޙާލަތަށް ބަލައި ބުރަ އުފުލަންޖެހޭ ފަރާތް ތަފާތުވެއެވެ.
7. ޝަރީޢަތުގައި ހޭދަކުރާ ކުޑަ ވަގުތުކޮޅެއްގައި ފަނޑިޔާރު ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ އުޅުން އޮބްޒަރވްކޮށް ސިކުނޑީގެ ޙާލަތާމެދު ގޮތެއް ނިންމަންޖެހޭ ޤާނޫނީ އުޞޫލެއް ނެތެވެ؛ ބޭރުގެ ޤަޟިއްޔާތަކުގައިވެސް ނިންމުންތައް ބިނާވެފައިވަނީ ދެފަރާތުން ހުށަހަޅާ ފަންނީ ޚަބީރުންގެ ނިންމުމަށެވެ.
8. ކޯޓު އަމުރަކީ ދައުލަތުގެ އިދާރާތައް ހިމެނޭ ގޮތަށް ފަރަގުކުރުމެއްނެތި ހުރިހާ އެންމެން ތަންފީޛުކުރަންޖެހޭ އަމުރެކެވެ (2021/SC-A/64)؛ ޖަލުގައި ދައުލަތުގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައިވާ މީހެއްގެ މައްޗަށް ނެރޭ އަމުރު ތަންފީޛު ނުކުރުމަށް، އަމުރު ރައްދުވަނީ ގައިދީއަށް ކަމަށާއި އޭނާ އެދިފައި ނުވާކަމަށް ބުނުމަކީ ޤާނޫނީ ޢުޒުރެއް ނޫނެވެ؛ ތަންފީޛު ނުކުރެވުނު ސަބަބު ސާފުކޮށް ޖަވާބުދާރީކުރުމަށް ޤާނޫނީ ފިޔަވަޅު މައްސަލަ ބައްލަވާ ކޯޓުން އަޅަންވާނެއެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ އިންޞާފުވެރި ޝަރީޢަތުގެ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '13 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)')، ކުށެއްނެތް ކަމަށް ބެލެވުމުގެ މާއްދާ (51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)؛ ލިޔުމުގައި '53')، ހަމަހަމަކަމުގެ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '32')، އަދި މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކަށް ތަބާވުމުގެ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '313 (ރ)')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ ދަޢުވާ ލިބިގަތުމަށް ނުކުޅެދުމުގެ ދިފާޢު ބަޔާންކުރާ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) (ލިޔުމުގައި '63'/'62')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު) ގެ ދިފާޢު ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރައާއި މިންގަނޑު ބަޔާންކުރާ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '35 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ (3)' އަދި (ރ))
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ މެޑިކަލް އެގްޒަމިނޭޝަނާބެހޭ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '333') އަދި ދަޢުވާ ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭ ޙާލަތާބެހޭ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '332')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/2011 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރާ ޤާނޫނު)
• ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު (01-REG-2021)
• ކޯޓުގެ ޙުރުމަތް ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ގަވާއިދު
• Official Commentary of the Maldivian Penal Code & Sentencing Guidelines (2015)
• 2020/HC-A/259 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މުޙައްމަދު ޙަމްދާން ޢަބްދުﷲ)
• 2020/SC-A/108,109,110 (ޢަލީ ޒުބައިރު އަދި އިތުރު މީހުން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2021/SC-A/64 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢަލީ ވަޙީދު)
• R v Walls [2011] EWCA Crim 443
• R v Pritchard [1836] 7 C&P 303
• R v Williams [2012] O.J No. 4974