ޙުސައިން ރަޝީދު ވ. ސްޓޭޓް އިލެކްޓްރިކް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓެޑް

ހައިކޯޓުގެ ނިންމުމެއް ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނީ، އެ ނިންމުން ޤާނޫނުއަސާސީއާ ނުވަތަ ޤާނޫނަކާ ނުވަތަ ޤަވާޢިދަކާ ޚިލާފުކަމަށް، ނުވަތަ ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކުރުމުގައި ނުވަތަ މާނަކުރުމުގައި ކުށެއް ހެދިފައިވާކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ސަބަބުތަކެއް ހުރެއްޖެނަމައެވެ. އިސްތިސްނާ ޙާލަތްތަކެއްގައި މެނުވީ، ސުޕްރީމް ކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދަށު ކޯޓުގައި ހުށަހެޅުނު ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކަކީ އަސާސްކަމުގައި ބަލައިގެންނެވެ؛ ސުޕްރީމް ކޯޓަކީ ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގެ މުޅި ދަޢުވާ އަލުން ބަލާ މަރުޙަލާއެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 14–17)

ދަށު މަރުޙަލާގައި ހުށަނޭޅޭ ހެކި ނުވަތަ ހައިކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ގެއްލިފައިވާ ހެކި ސުޕްރީމް ކޯޓަށް ހުށަހެޅޭނީ ވަރަށް އިސްތިސްނާއީ ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކެއްގައި އެކަންޏެވެ. އެފަދަ ޙާލަތެއްގައިވެސް އައު ހެއްކަކީ (1) ދަށު މަރުޙަލާގައި އެކަށީގެންވާ މަސައްކަތްކޮށްގެންވެސް ނުލިބުނު ހެއްކެއް (non-availability)، (2) މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢަށް އެކަށީގެންވާ ނުފޫޒެއް ފޯރުވާ ހެއްކެއް (relevance)، އަދި (3) ޞައްޙަކަމާމެދު ސުވާލު ނުއުފެދޭ ހެއްކެއް (credibility) ކަމުގައި ވާންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 18–23)

ދަށު ކޯޓަށްވެސް ހައިކޯޓަށްވެސް ނުހުށަހަޅާ، ހުށަހަޅަން އެދިފައިވެސް ނުވާ ރިޕޯޓުތަކާއި ފަންނީ މާހިރުންގެ ރިޕޯޓުތައް ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ބަލައިގަނެ ގޮތެއް ކަނޑައެޅޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 47–49)

ޓޯޓަކީ މަދަނީ އިލްތިޒާމުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މަދަނީ ގޯހެކެވެ؛ ޓޯޓުގެ ޒިންމާއަކީ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ވާޖިބާ ޚިލާފުވުމުން ކޯޓުން މަތިކުރާ ޒިންމާއެވެ. ގެއްލުން ދެނެގަތުމުގައި ގެއްލުމުގެ ދުރުގާތްކަމަށް (remoteness of damage) ބަލަންޖެހޭނެއެވެ؛ އަދި ފަރުވާގެ ގޮތުގައި ނަގައިދެވެނީ ކުރިން ކަނޑައެޅިފައިނުވާ ގެއްލުމެވެ (unliquidated damages). (ޕެރ. 24)

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޓޯޓާބެހޭ ލިޔެވިފައިވާ ޤާނޫނެއް ނެތުމުން، ޓޯޓުގެ ރުކުންތައް ކަނޑައެޅިފައިވަނީ މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކުގައެވެ؛ އަދި ޢަމަލުކުރާނެ ޤާނޫނެއް ނެތް ޙާލަތްތަކުގައި މިނިވަން ދީމިޤްރާޠީ މުޖުތަމަޢުތަކުގައި ޢަމަލުކުރާ، އިސްލާމީ ޝަރީޢަތް ހުއްދަކުރާ އުސޫލުތައް ބަލައިގަނެ ތަޠުބީޤުކުރުމަކީ ދިވެހި ޝަރުޢީ ނިޒާމު ހުއްދަކުރާ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 25–26، 41)

ތަޤްޞީރީ މަސްއޫލިއްޔަތުގެ އަސާސީ ރުކުންތަކަކީ ޝަރުޢިއްޔަތެއް ނެތް ޢަމަލު (Fault)، ގެއްލުން (Damage) އަދި ޢަމަލާއި ގެއްލުމާ ދެމެދު ސަބަބީ ގުޅުން (Causal link) އެވެ. އިހުމާލުގެ މައްސަލަތަކުގައި ގެއްލުން ދިނުމުގެ ޤަޞްދު ސާބިތުކުރުމަކީ ޝަރުޠެއް ނޫނެވެ؛ މިންގަނޑަކީ އެފަދަ ކަމެއްގައި ހުރި ސަބަބުވެރި މީހެއް (reasonable man) ގެ ބެލުންތެރިކަމާއި ފަރުވާތެރިކަމެވެ. ބަދަލު ލިބުމުގެ ޙައްޤު ފެށެނީ ގެއްލުން ސާބިތުވާ ވަގުތުންނެވެ؛ ބަދަލުގައި ސީދާ ގެއްލުމާއި ގެއްލުނު ނަފްޢު ނުވަތަ އާމްދަނީ ހިމެނެއެވެ. (ޕެރ. 25، 30–31)

އިނގިރޭސި ޤާނޫނުގެ ކަޕާރޯ ޓެސްޓަކީ ފަރުވާބެހެއްޓުމުގެ ވާޖިބު (duty of care) އޮތްތޯ ބެލުމަށް ހުރިހާ މައްސަލައަކަށް ތަޠުބީޤުވާ ޢާންމު ޓެސްޓެއް ނޫނެވެ. ކަނޑައަޅަންވާނީ 'އެޕްރޯޗް ބޭސްޑް' އުސޫލުން، މަތީ މަރުޙަލާގެ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކާ ތަބާވެ، ކުރިން ނިންމާފައިވާ ގާތް މައްސަލަތަކަށް ޤިޔާސްކޮށް، ޤާނޫނު މަރުޙަލާވާރުކޮށް ތަރައްޤީކުރުމުގެ ތެރެއިންނެވެ. (ޕެރ. 32–38)

އިހުމާލުގެ ޤާނޫނުން މަތިކުރާ ވާޖިބަކީ އެހެން މީހުންގެ ޖިސްމަށާއި ނަފްސަށާއި މުދަލަށް ގެއްލުން ނުދިނުމުގެ ވާޖިބެވެ؛ ގެއްލުން ލިބިފައިވާކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ އެކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށެވެ. ބައެއް ޙާލަތްތަކުގައި މާލީ ގެއްލުމުގެ (economic loss) ބަދަލުވެސް ނަގައިދެވިދާނެ ނަމަވެސް، އެއީ ޢަދުލުވެރި، ސަބަބުވެރި މިންގަނޑަށް ރިޢާޔަތްކޮށްގެންނެވެ. (ޕެރ. 39)

އަވައްޓެރިޔާއަށް (neighbour) ގެއްލުމެއް ނުވާގޮތަށް ޢަމަލު ބެހެއްޓުމަކީ ފަރުދުންނާއި، ދައުލަތުގެ އިދާރާތަކާއި، ދައުލަތް ހިއްސާވާ ކުންފުނިތަކާއި، އަމިއްލަ ކުންފުނިތައް ހިމެނޭ ކޮންމެ ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް އޮންނަ ޤާނޫނީ ވާޖިބެކެވެ. ސްޓެލްކޯއިން ދުވާރު މަތީގައި ބަހައްޓާ ޑިސްޓްރިބިއުޝަން ފޮށީގެ ސަބަބުން ސީދާ އަސަރުކުރާ ފަރާތްތަކުގެ ސަލާމަތާއި ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމުގެ ޒިންމާ ސްޓެލްކޯގެ މައްޗަށް އޮވެއެވެ. (ޕެރ. 27–28، 40، 43)

އިހުމާލުވި ފަރާތެއް ގެއްލުމަށް ޒިންމާކުރުވުމަށް (1) ޤާނޫނީ ޒިންމާއެއް (duty of care) އޮތްކަމާއި، (2) އެ ޒިންމާއާ ޚިލާފުވެފައިވާކަމާއި (breach)، (3) ގެއްލުމެއް ލިބިފައިވާކަމާއި (damage)، (4) އެ ގެއްލުމަކީ އެ ޚިލާފުވުމާ ގުޅިފައިވާ ގެއްލުމެއްކަން (causation) ސާބިތުކޮށްދޭންޖެހޭނެއެވެ. ޙަޤީޤަތެއް ސާބިތުވީކަމަށް ބެލޭނީ ކަނޑައެޅިފައިވާ ހަމަތަކުގެމަތިން ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވިއްޖެނަމައެވެ؛ ޕޮލިހުގެ ފޮރެންސިކް ރިޕޯޓުގައި ފޮށީގެ ކޭބަލްތަކުގައި ރޯވެފައިނުވާކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައިވާއިރު، އެ ނަތީޖާ ނަފީކުރާ ހެއްކެއް ނެތިއްޖެނަމަ، ޚިލާފުވުމާއި ސަބަބީ ގުޅުން ސާބިތުނުވާތީ ބަދަލު ނަގައި ނުދެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 42، 44–52)