އާދަމް އިޔާޒް ވ. މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސަރވިސް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 181/Cv-C/2019

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޗީފް އިންސްޕެކްޓަރ އޮފް ޕޮލިސް އާދަމް އިޔާޒު ޑިސިޕްލިނަރީ ބޯޑުގެ ނިންމުމުން ފުލުހުންގެ ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމުގައި ނެޗުރަލް ޖަސްޓިސް/ޑިއު ޕްރޮސެސް އަދި މައުޟޫޢީ އަދި އިޖުރާއީ އަދުލުވެރިކަން ގާއިމުކުރެވިފައިވޭތޯ؛ ޝާއިޢުނުކުރާ ގަވާއިދެއްގެ ދަށުން ފިޔަވަޅު އެޅިތޯ؛ އަދި އެދުނު ހެކިން ހާޒިރުނުކޮށް ސިވިލް ކޯޓުން ނިންމުން ޞައްޙަތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ނެޗުރަލް ޖަސްޓިސްގެ މަފްހޫމުގައި ހިމެނެނީ: މީހަކާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން އެކަމުގެ މަޢުލޫމާތު ދީ ބަސް ބުނުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުން (hearing rule)؛ ގޮތެއް ކަނޑައަޅާ މީހާގެ މަޞްލަޙަތެއް އެކަމުގައި ނެތުމާއި ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހުން (rule against bias)؛ ހީވުމެއްގެ މައްޗަށް ނޫން، ހެއްކާއި ޤަރީނާގެ މައްޗަށް ގޮތް ކަނޑައެޅުން (evidence rule)؛ އަދި ނިންމުމަކީ ޙާލަތަށް ބަލާއިރު އެކަށޭނަ ނިންމުމަކަށް ވުން (proportionality). ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގައި ނެޗުރަލް ޖަސްޓިސްގެ އުޞޫލުތައް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. (ޕެރ. 17)
2. ޢަދުލުވެރިކަމާއެކު ޝަރީޢަތްކުރުމަކީ (due process) މައްސަލައެއްގައި ހިމެނޭ އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށް ވާހަކަދެއްކުމާއި ޖަވާބުދާރީވުމާއި ދިފާޢުވުމުގެ ފުރުޞަތު ދީ، އެކުލަވާލެވިފައިވާ ޤަވާޢިދުތަކާއި އުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތަށް އިންޞާފާއި އަދުލު ޤާއިމުކުރުމެވެ. (ޕެރ. 18)
3. ވަޒީފާއާބެހޭ ޤާނޫނުން ފުލުހުން އިސްތިސްނާކޮށްފައިވާތީ، ފުލުހަކު ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމަށް ހިނގަނީ ވަޒީފާއާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ޢާންމު މިންގަނޑުތައް ނޫން، ފުލުހުންގެ ޤާނޫނާއި އެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ހަދާފައިވާ ގަވާއިދުތަކެވެ؛ ފުލުހުންގެ ކޯޑް އޮފް ކޮންޑަކްޓާއި ކޯޑް އޮފް އެތިކްސްއަކީވެސް ފުލުހުންގެ ޤާނޫނުން ޤާނޫނީ ބާރު ލިބިފައިވާ ކޯޑެކެވެ. (ޕެރ. 19)
4. މުވައްޒަފަކު ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުމުގައި މައުޟޫޢީ އަދުލުވެރިކަމާއި (substantive fairness) އިޖުރާއީ އަދުލުވެރިކަން (procedural fairness) ގާއިމުކުރެވިފައި އޮންނަންވާނެއެވެ؛ މި ދެކަން ގާއިމުކޮށްފައިވާނަމަ ނެޗުރަލް ޖަސްޓިސްގެ އުޞޫލުތަކާއި ޑިއު ޕްރޮސެސްއަށް ޢަމަލުކޮށްފައިވާކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 20)
5. މައުޟޫޢީ އަދުލުވެރިކަމަކީ ވަޒީފާއިން ވަކިކުރުން އަދުލުވެރި ނުވަތަ އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވުމެވެ؛ ފުލުހުންގެ ވަޒީފާއާބެހޭ ގަވާއިދުގެ 24 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ފުލުހަކު ވަކިކުރެވޭނީ، (1) ޤާނޫނާ ނުވަތަ ގަވާއިދާ (ކޯޑް އޮފް ކޮންޑަކްޓާއި ކޯޑް އޮފް އެތިކްސް ހިމެނޭ) ޚިލާފު ޢަމަލެއްކުރިކަން ތަޙުޤީޤަށް ސާބިތުވުމާއި، (2) އެފަދަ މީހަކު ވަޒީފާގައި ބެހެއްޓުމަކީ މުއައްސަސާއަށް ރައްޔިތުން ކުރާ އިތުބާރު ކުޑަވެދާނެ ނުވަތަ ބުރޫއަރާނެ ކަމެއްކަމަށް ބޯޑަށް ނުވަތަ ކޮމިޓީއަށް ފެނުމުންނެވެ. (ޕެރ. 21، 22)
6. ފުލުހުންގެ ކޯޑް އޮފް ކޮންޑަކްޓާ ޚިލާފުވެފައިވޭތޯ ބެލުމުގައި ރިޢާޔަތްކުރާ ސާބިތުކުރުމުގެ މިންގަނޑު، ވަޒީފާއާބެހޭ ޢާންމު ޤާނޫނުގެ ދަށުން ރިޢާޔަތްކުރާ މިންގަނޑަށްވުރެ ލުއިވާންޖެހޭނެއެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/10 ޤަޟިއްޔާގެ ރައުޔެއް ނަކަލުކޮށް ބިނާކޮށްފައި). (ޕެރ. 21)
7. ޑިސިޕްލިނަރީ ބޯޑުގެ މަސްއޫލިއްޔަތަކީ ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް އެކަށީގެންވާ ހެކި ހުރިތޯ ވަޒަންކުރުމެވެ؛ މިފަދަ މައްސަލައެއް ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭނީ ބޯޑުގެ ނިންމުމަށް ބިނާވާ އެކަށޭނެ ހެކި އެ ވަގުތު ބޯޑުގެ ކުރިމަތީގައި ހުރިތޯއާއި، ވަކިކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ސަބަބެއް އޮތްކަމަށް ބޯޑަށް ޤަބޫލުކުރެވުނު ސަބަބުތަކުގެ ޙަޤީޤަތް ދެނެގަތުމަށް ބޯޑުން އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއްގެ ތަޙުޤީޤެއް ކޮށްފައިވޭތޯއެވެ. (ޕެރ. 24)
8. ތުހުމަތުކުރެވޭ ޢަމަލުގެ ބާވަތަކީ ފުލުހުންގެ މައިގަނޑު ވާޖިބާއި މަސްއޫލިއްޔަތާ ފުށުއަރާ ޢަމަލެއްނަމަ، އެ ޢަމަލަކީ އޭގެ ޒާތުގައި މުއައްސަސާއަށް ރައްޔިތުން ކުރާ އިތުބާރު ކުޑަވެދާނެ ނުވަތަ ބުރޫއަރާފާނެ ކަމެއްކަމަށް ބެލެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 25، 30)
9. މައްސަލައެއްގައި ޚަޞްމުން ހާޒިރުކޮށްދިނުމަށް އެދޭ ހެކިން ނުވަތަ ހުށަހަޅާ ހެއްކަކަށް ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްނުކުރަން ނިންމާނަމަ، އެ ސަބަބު ޝަރީޢަތް ނިމުނުގޮތުގެ ރިޕޯޓުގައި ފާހަގަކުރަންވާނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ފުލުހަކު ވަކިކުރުމުގެ މައްސަލައެއްގައި ކޯޓުން ބަލަނީ ބޯޑުގެ ކުރިމަތީގައި ހުރި ހެކިކަމުން، ބޯޑުގެ ތަޙުޤީޤުގައިވެސް ބަޔާން ނަގާފައިވާ ފަރާތްތައް ކޯޓަށް ހާޒިރުކުރިނަމަވެސް އެ ހެކިބަހަށް މާބޮޑު ބުރަދަނެއް ނުލިބޭނަމަ، އެ ހެކިން ހާޒިރުނުކުރުމަކީ ނިންމުމަށް ބަދަލު ގެންނަންޖެހޭ ސަބަބަކަށް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 27)
10. ތުހުމަތުކުރެވުނު ޢަމަލު ކޯޑް އޮފް ކޮންޑަކްޓާ ޚިލާފުކަން ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ މިންގަނޑަށް ސާބިތުވެ، ޑިސިޕްލިނަރީ އަދި އިދާރީ ކުށްތަކަށް އަދަބުދިނުމާބެހޭ ގަވާއިދުގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ކ) ގެ ދަށުން ބޯޑަށް ލިބިދޭ ބާރުގެ ތެރެއިން ވަކިކޮށްފައިވާނަމަ، އެ ވަކިކުރުމަކީ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާ އެއްގޮތަށް ކުރި ވަކިކުރުމެކެވެ. (ޕެރ. 28)
11. ޝާއިޢުނުކުރާ ގަވާއިދެއްގެ ދަށުން ފިޔަވަޅު އެޅިކަމަށް ބުނި ނަމަވެސް، ދައުލަތުގެ މާލީ ކަންކަމަށް ހިނގަނީ ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތުގެ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދު ކަމުން، މާލީ ކަންކަން ބަލަހައްޓާ މުވައްޒަފުންނަށް ލިބިދޭ ބާރުގެ ބޭރުން އެ ފަރާތްތަކުގެ ހުއްދައެއްނެތި ކުރާ ޢަމަލަކީ ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތުގެ ގަވާއިދާ ޚިލާފު ޢަމަލެކެވެ. (ޕެރ. 29)
12. އިޖުރާއީ އަދުލުވެރިކަމަކީ ވަކިކުރުމުގެ ކުރިން ތުހުމަތުގެ މަޢުލޫމާތު ދެވެން ހުރި މިންވަރަކަށް ދީ ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ފުރުޞަތު ދިނުމެވެ؛ ފުލުހަކު ވަކިކުރުމުގައި އެންމެ ކުޑަމިނުން، ތުހުމަތުގެ ސަބަބުތައް ތަފްޞީލާއެކު އަންގައި، ބޯޑު ނުވަތަ ކޮމިޓީގެ ކުރިމައްޗަށް ހާޒިރުވެ ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ފުރުޞަތު ދީ، ނިންމުން ބިނާކުރި ސަބަބުތައް ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށް ލިޔުމަކުން ރައްދުކުރަންވާނެއެވެ؛ އެ މީހަކު ނުފެނިއްޖެނަމަ ނުވަތަ ލިޔުން ބަލައިނުގަންނަނަމަ ފުލުހުންނަށް އެންމެފަހުން ދީފައިވާ އެޑްރެހަށް ޕޯސްޓުން ފޮނުވުން ފުދޭނެއެވެ. (ޕެރ. 31، 32)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާ (42 (ހ))
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 37 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2/2008 (ވަޒީފާއާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 5/2008 (ފުލުހުންގެ ޤާނޫނު) ގެ 17 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)، (ނ) ގެ 2 ވަނަ ނަންބަރު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 34/2020 (ދިވެހި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 135 ވަނަ މާއްދާ
• ފުލުހުންގެ ވަޒީފާއާބެހޭ ގަވާއިދު (ގަވާއިދު ނަންބަރު 1-4/2009-MPS) ގެ 24 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ޑިސިޕްލިނަރީ އަދި އިދާރީ ކުށްތަކާއި އެ ކުށްތަކަށް އަދަބު ދިނުމާބެހޭ ގަވާއިދު (ގަވާއިދު ނަންބަރު 2017/R-12) ގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ކ)
• ދިވެހި ފުލުހުންގެ ކޯޑް އޮފް ކޮންޑަކްޓް (ގަވާއިދު ނަންބަރު 1-7/2009-MPS) ގެ 8 ވަނަ އަދި 16 ވަނަ ނަންބަރު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 3/2006 (ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 49 ވަނަ މާއްދާ
• ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތުގެ ގަވާއިދު (ގަވާއިދު ނަންބަރު 2017/R-20) ގެ 11 ވަނަ ބާބު އަދި 12 ވަނަ ބާބު
• ILO Termination of Employment Convention 1982 (No. 158), Article 4 and Article 7
• ILO Termination of Employment Recommendation 1982 (ލިޔުމުގައި 'ނަންބަރު 1966')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 ވަނަ މާއްދާ އަދި 284 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)، (ރ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2021/SC-A/28 ޤަޟިއްޔާ (މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ ވ. މޯލްޑިވްސް ކޮލިޓީ ސީފުޑް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/15 ޤަޟިއްޔާ (މުޙައްމަދު ފަޔާޟް ވ. އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2013/SC-A/10 ޤަޟިއްޔާ (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢަލީ ނަޝީދު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/38 ޤަޟިއްޔާ (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޒުހަރު ރަޝާދު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2019/SC-A/18 (2019/SC-A/18) ޤަޟިއްޔާ (އިބްރާހީމް ޢަދުނާން އަނީސް ވ. ދައުލަތް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2017/SC-A/26 ޤަޟިއްޔާ (މެރީޑިއަމް ސަރވިސަސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ސަޢީދާ މޫސާ)