އާދަމް މަނިކު ވ. ފްރަންޗިން ޖުސެއްޕެ

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ވަގުތީ އަމުރު ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 144-B1/VA/2023/01

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ށ. ކަނބާލިފަރުގެ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުނުކުރުމަށް މިނިސްޓްރީތަކަށް އަންގައި ސިވިލް ކޯޓުން ނެރުނު ވަގުތީ އަމުރު، ނެކްސްބިޒް ޝަރުޠުތަކާއި ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސް ޓެސްޓާ ޚިލާފުތޯ (ރެސް ޖުޑިކާޓާ/އިޝޫ އެސްޓޮޕަލް ދަފްޢާއި ތިންވަނަ ފަރާތަށް ލިބޭ ގެއްލުން ވަޒަންނުކުރުން ހިމެނޭހެން)؛ އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި އުޅޭ ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުގެ ކިބައިން ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދަށް ސެކިއުރިޓީ ނުނަގަން ނިންމުމުގައި މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 251 ވަނަ މާއްދާ ނުބައިކޮށް މާނަކުރިތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ވަގުތީ އަމުރަކީ ކޯޓަށް ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއެއްގައި ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން ވަގުތީ ފަރުވާއެއް ނުވަތަ ވަގުތީ ރައްކާތެރިކަމެއް ހޯދައިދިނުމަށް ކޯޓުން ނެރެދޭ ފަރުވާގެ އަމުރެކެވެ؛ ވަކި ކަމެއް ކުރުމަށް ނުވަތަ ނުކުރުމަށް އަންގާ ވަގުތީ އަމުރު ނެރެވިދާނެއެވެ. (ޕެރ. 16)
2. ވަގުތީ އަމުރެއް ނެރުމަށް ފުރިހަމަވާންޖެހޭ ޢާންމު ތިން ޝަރުޠަކީ: އެދޭ ފަރާތަށް ޞިފަތު ނުވަތަ ހައިސިއްޔަތު ޤާނޫނީ ގޮތުން ލިބިގެންވުން؛ ޤާނޫނީ ހިމާޔަތް ލިބެންޖެހޭ މައުޟޫޢީ ޙައްޤެއް ނުވަތަ ޤާނޫނީ މަރުކަޒެއް އޮތުމުގެ އިހުތިމާލު ފާޅުކަން ބޮޑުގޮތެއްގައި ޤާއިމުވުން؛ އަދި ވަގުތީ އަމުރު ނުނެރެ މައުޟޫޢީ ދަޢުވާ ލަސްވެއްޖެނަމަ ތަދާރުކުނުކުރެވޭ ގެއްލުމެއް ނުވަތަ ނުރައްކަލެއް އޮތުމެވެ. (ޕެރ. 17)
3. ވަކީލުކަމުގެ ޕަވަރ އޮފް އެޓަރނީތަކުން، ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަކީ މައްސަލައާ ގުޅޭ މުޢާމަލާތުގެ ބައިވެރިއެއްކަމާއި ދެފަރާތުގެ މެދުގައި ވަކާލާތުގެ (ތައާގުދީ) ގުޅުމެއް އުފެދިފައިވާކަން އެނގޭނަމަ، ވަގުތީ އަމުރަށް އެދުމުގެ ޞިފަތު އެފަރާތަށް ލިބިގެންވެއެވެ. (ޕެރ. 18-19)
4. ޤާނޫނީ ހިމާޔަތް ލިބެންޖެހޭ ޙައްޤެއް އޮތުމުގެ އިހުތިމާލު ޤާއިމުވާކަމަށް ބެލެވޭނީ އެ ޙައްޤު ހިމާޔަތްކުރާ ޤާނޫނީ ޤާއިދާއެއް އޮވެ، ހުށަހަޅާ ވަޤާއިޢުތަކަކީ ކޯޓަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މިންވަރުގެ ކާފީ ވަޤާއިޢުތަކަކަށް ވުމުންނެވެ؛ މިކަން ދެނެގަންނަންވާނީ ކޮންމެ މައްސަލައެއް ވަކިން ވަޒަންކޮށްގެންނެވެ. (ޕެރ. 20)
5. ރެސް ޖުޑިކާޓާ/އިޝޫ އެސްޓޮޕަލްގެ ޤާއިދާއަކީ ދެފަރާތުގެ މެދުގައި ކޯޓުން ނިޔާ ކަނޑައަޅާފައިވާ ކަމަކާ ގުޅިގެން އެ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި އަލުން ދަޢުވާ ނުކުރެވޭނެ ޤާއިދާއެވެ؛ ކުރީގެ ޤަޟިއްޔާގެ ޚަޞްމުން ތަފާތުވެ، ފަހުގެ ދަޢުވާގެ މައުޟޫޢު (ޕަވަރ އޮފް އެޓަރނީގެ ނާޖާއިޒު ބޭނުމާއި މަކަރާއި ހީލަތް) ކުރީގެ ޤަޟިއްޔާގައި ފައިސަލާ ނުކޮށްފައިވާނަމަ، އެ ޤާއިދާގެ ސަބަބުން ޙައްޤެއް އޮތުމުގެ އިހުތިމާލު ނެތްކަމަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 23-25)
6. ތަދާރުކުނުކުރެވޭ ގެއްލުމާމެދު ވަގުތީ އަމުރުގެ މަރުޙަލާގައި ކޯޓުން ނިންމަނީ މައުޟޫޢީ މައްސަލާގައި ހެކި ވަޒަންކުރާ މިންގަނޑަށް ނުވަދެ، މަތިމަތިން ހުށަހެޅުންތަކުގެ މައްޗަށް، ޢާންމު އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން އޮތް ޙާލަތަށް ބަދަލު ނުގެނައުމަށް އިސްކަންދީގެންނެވެ. (ޕެރ. 27-28)
7. ބެލެންސް އޮފް ކޮންވީނިއަންސް ވަޒަންކުރާއިރު، ޚުޞޫމަތް އުފެދިފައިވާ މުދަލުގެ މައްޗަށް ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ޙައްޤު އުފެދިދާނެ ޙާލަތުގައި ލިބިދާނެ ގެއްލުން ވަޒަންކުރުން އުދަގޫނަމަ، ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭނީ މައްސަލަ ހުށަހެޅުނުއިރު އޮތް ޙާލަތު (status quo) ދެމެހެއްޓުމަށެވެ؛ މިގޮތަށް ނިންމި ވަގުތީ އަމުރަކީ ތިންވަނަ ފަރާތަކަށް ލިބިދާނެ ގެއްލުން ވަކިން ވަޒަން ނުކުރިކަމުގެ ސަބަބުން ބާޠިލުވާނެ އަމުރެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 30-32)
8. ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދަށް ސެކިއުރިޓީ ބެހެއްޓުމަށް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް އެންގޭނީ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 251 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ) ގައިވާ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަވާނަމައެވެ؛ މި އަމުރަށް އެދޭ ހުށަހެޅުމާއެކު ހެކި ހުށަހަޅަން ޖެހޭއިރު، ހަމައެކަނި ދަޢުވާކުރާ ފަރާތް ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި އުޅޭކަން ބުނުމަކުން، އެހެން ޝަރުޠުތަކާއި ހެކި ނެތި، ސެކިއުރިޓީ ނަގަން ލާޒިމެއް ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 35-36، 39-40)
9. ޤާނޫނެއްގައި ނުވަތަ އޭގެ ދަށުން ހަދާ ގަވާއިދެއްގައި ވަކި ކަމަކަށް އެދުމަށް ފޯމެއް ކަނޑައަޅާފައިވާނަމަ، އިސްތިސްނާއެއް ނެތް ޙާލަތުގައި އެކަމަށް އެދެންވާނީ އެ ފޯމުންނެވެ؛ ޝަރީޢަތުގެ ޚަރަދަށް ސެކިއުރިޓީއަށް އެދެންވާނީ ސިވިލް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 114 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ފޯމު 32 އިންނެވެ. (ޕެރ. 37-38)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 242 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ) ގެ 1 ވަނަ އަދި 2 ވަނަ ނަންބަރު
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 251 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ) އަދި (ބ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 30 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 ވަނަ މާއްދާ އަދި 284 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުގެ އިޖުރާއަތު)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2022/R-105 (ސިވިލް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 114 ވަނަ މާއްދާ އަދި ޖަދުވަލުގެ ފޯމު 32
• ސިވިލް ކޯޓުގެ މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 115 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2012/SC-A/21 (ނެކްސްބިޒް ލިމިޓެޑް (އޮސްޓްރޭލިއާ) ވ. އެންޓި ކޮރަޕްޝަން ކޮމިޝަން)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/101 (އެސް.ޕީ.އެޗް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ޖުމެއިރާ މެނޭޖްމަންޓް ސަރވިސަސް (މޯލްޑިވްސް) ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2021/SC-A/43 (ރިޖްވުޑް ހޮޓެލްސް އެންޑް ސުއިޓްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މުޙައްމަދު ޞަދީފް)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2016/SC-A/25 (ބަނީ ހޯލްޑިންގްސް (ބީ.ވީ.އައި) ލިމިޓެޑް ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލަންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ) ގެ 12 އަދި 13.1 ވަނަ ނުކުތާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/91 (މުސްތަފާ މުޙައްމަދުދީދީ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް) ގެ 49 ވަނަ ނުކުތާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ 2018/HC-A/305 (ޕްރިމިއަރ ޕްރޮޕަރޓީ މެނޭޖަރ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް މަނިކު)