ޢަލީ ނަދީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ބަންދު އަމުރު ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސ. ހިތަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު 686-CA/218/2025

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

މަސްތުވާތަކެތީގެ ވިޔަފާރިއާއި މަނީ ލޯންޑަރިންގެ ތުހުމަތުގައި ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދުކުރުމުގެ ކުރިން 30 ދުވަހަށް ބަންދުކުރި އަމުރު ބާޠިލުވާނެތޯ: ބަންދު މަޖިލިސް ސިއްރުކުރިތޯ އަދި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާ ބަންދު މަޖިލިސްތަކަށް ތަޠުބީޤުވޭތޯ، ސަބަބު ބަޔާންކުރުމުގެ ވާޖިބާ ޚިލާފުވިތޯ، 'ކުށުގެ ރެކޯޑު' ހުރިކަމަށް ބުނުން 42(ށ) އާ ޚިލާފުވިތޯ، އަދި ދިގު ތަޙުޤީޤަކަށްފަހު މުޖުތަމަޢުގެ ސަލާމަތަށް ނުރައްކަލެއްވާކަމަށް ކަނޑައެޅުން ޞައްޙަތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ޢާންމުކޮށް ހުޅުވައިލެވިގެން ބާއްވާ އަޑުއެހުމެއްގެ ޙައްޤު ހަމައެކަނި މަދަނީ އަދި ޖިނާއީ ދަޢުވާތަކުގެ މަޖިލިސްތަކަށް ހަނިކުރުމަކީ ނައްޞުގެ ހަނި މާނަކުރުމެކެވެ؛ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 19 އަދި 59 ވަނަ މާއްދާއާއި ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 11 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބަންދާމެދު ގޮތެއް ކަނޑައަޅާ މަޖިލިސްތަކަކީވެސް ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލިސްތަކެއް ކަމުން، 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައިވާ ޙާލަތްތައް ފިޔަވައި އެ މަޖިލިސްތައް ކުރިއަށް ގެންދަންވާނީ ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލައިގެންނެވެ. (ޕެރ. 22-30)
2. ފަނޑިޔާރު އެހެން ގޮތަކަށް ކަނޑަނާޅާހާ ހިނދަކު ޝަރުޢީ ކޯޓެއްގައި ބޭއްވޭ ކޮންމެ އަޑުއެހުމެއް ކުރިއަށްދާނެކަމަށް އިފްތިރާޟުކުރެވޭ މައުޟިޢު (default position) އަކީ ޢާންމުކޮށް ހުޅުވާލެވިފައިވާ އަޑުއެހުމެއްގެ ގޮތުގައެވެ؛ އިސްތިއުނާފު ބިނާކުރަންޖެހޭނީ ނިންމުމުގައި ފަނޑިޔާރު ކަނޑައަޅާފައިވާ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ކަމުން، އަމުރުގައި ސިއްރު މަޖިލީހެއްކަމަށް ނުބުނެ، ފަނޑިޔާރު އިޢުލާނުނުކޮށް، ދަށު ކޯޓުން ސިއްރު މަޖިލީހެއްކަމަށް ނުނިންމާކަމަށް ރަސްމީކޮށް ޖަވާބުދީފައިވާއިރު، އެ މަޖިލިސް ސިއްރު މަޖިލީހެއްކަމަށް ބަލައިގެން ގޮތެއް ނުނިންމޭނެއެވެ. (ޕެރ. 38-42)
3. ބަންދާމެދު ގޮތެއް ނިންމާ މަޖިލިސްތަކުގައި ސަބަބު ބަޔާންކުރުމުގެ ވާޖިބު ފުއްދޭނީ ފަނޑިޔާރު ވާޞިލުވި ސަބަބު، އިސްތިއުނާފުކުރަން ބޭނުންވާ ޚަޞްމަށް ޠަޢުނުކުރަން ބޭނުންވާ ނުކުތާތައް ދެނެގަނެވޭ މިންވަރަށް އިޖުމާލީ ގޮތެއްގައި ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރުމުންނެވެ؛ 2020/SC-A/93 އާއި [2021] SC 30 ގެ ސަބަބު ބަޔާންކުރުމުގެ ފުރިހަމަ ފުންމިން ވަގުތީ އަމުރުތަކަށް ތަޠުބީޤު ނުކުރެވޭނެއެވެ. ބަންދަށް އެދޭ ފަރާތުން ވެސް ހެކި ކޮބައިކަން ޖުމްލަ ގޮތެއްގައި ބުނެދިނުމުން ފުދޭނެއެވެ. (ޕެރ. 46-50)
4. ހައްޔަރުކުރުމަށް ނެރުނު ކޯޓު އަމުރު މަތީ ކޯޓަކުން ބާޠިލު ނުކުރާހާ ހިނދަކު، އެ އަމުރުގެ ދަށުން ކުރި ހައްޔަރު ޤާނޫނާ އެއްގޮތްކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 54-55)
5. ބަންދު އަމުރުގައި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ ކޮން އަކުރެއްގެ ދަށުންކަން ޙަވާލާނުދިނުމަކީ، ތަޠުބީޤުކުރި އަކުރުގައި އޮޅުމެއް ނެތްނަމަ އަދި ޠަޢުނުކުރާ ނުކުތާތައް ދެނެގަތުމަށް ދަތިނުވާނަމަ، އަމުރު ފުރޮޅާލަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ގޯހެއް ނޫނެވެ؛ ފުރަތަމަ ޙާޟިރުކުރާ ދުވަހު 30 ދުވަހަށް ބަންދުކުރެވޭނީ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގެ ދަށުން ކަމުން، އެ އަކުރު ތަޠުބީޤުކުރިކަން އޮޅުމެއްނެތި އެނގެއެވެ. އެންމެ ރަނގަޅީ އަކުރު ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކުރުމެވެ. (ޕެރ. 59-63)
6. ބަންދުގައި ބެހެއްޓުމަށް ގަވާއިދުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) ގައިވާ ހުރިހާ ކަމެއް ފުރިހަމަވުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ؛ އޭގެ ތެރެއިން ކަމެއް ނުވަތަ ކަންތައްތަކެއް ވުޖޫދުވާނަމަ ފުދޭނެއެވެ. 'ކުށުގެ ރެކޯޑު' ގެ ޖާމިޢު މާނައިގައި ހައްޔަރު، ބަންދު، ތަޙުޤީޤު، ދަޢުވާ އަދި ސާބިތުވެފައިވާ ކުށްތަކުގެ ރެކޯޑު ހިމެނޭތީ، ހައްޔަރު/ބަންދު ރެކޯޑަށް އިޝާރާތްކޮށް 'ކުށުގެ ރެކޯޑު ހުރި' ކަމަށް ބުނުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42(ށ) ނުވަތަ 51 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުވުމެއް ނޫނެވެ؛ ނަމަވެސް ކޯޓުތަކުން ރެކޯޑުތައް ވަކިވަކިން ބަޔާންކޮށް ނައްޞުތަކުގެ ވަކި އަކުރަށް ސާފުކޮށް ޙަވާލާދޭން ވާނެއެވެ. (ޕެރ. 70-80)
7. ބަންދާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގައި ފަނޑިޔާރު ޖަވާބުހޯދަންޖެހެނީ (1) ތުހުމަތުކުރެވުނު ކުށަށް ބާރުދޭ ހެކި ހުރިތޯއާއި (2) ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުވެދާނެތޯ އެވެ؛ 49 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތަށް ބަލާ މިންގަނޑަކީ ކުށް ސާބިތުކުރާ މިންގަނޑެއް ނޫން، ސަބަބު ވުޖޫދުވުމަށް ގާތްކަން ބޮޑުތޯ ބަލާ މިންގަނޑެވެ. (ޕެރ. 81-82)
8. ބަންދުގައި ބަހައްޓަންޖެހޭ ސަބަބެއް އޮތްތޯ ކަނޑައެޅުމަކީ މައްސަލަ ބަލާ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރުގައި އޮންނަ ކަމެއް ކަމުން، [2022] SC 39 ގައިވާ ފަދަ އިސްތިސްނާ ޙާލަތެއް ދައްކައިނުދޭހާ ހިނދަކު އިސްތިއުނާފީ ކޯޓު އެ އިޚްތިޔާރުގެ ތެރެއަށް ނުވަދެއެވެ؛ ހައްޔަރު އަމުރާ ގުޅޭ 2013/HC-A/177 ގެ އުޞޫލު ބަންދު ނިންމުމަކަށް ތަޠުބީޤު ނުވެއެވެ. (ޕެރ. 84-86)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 62 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، 69 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 19، 40 (ށ)(ނ)، 59، 60 (ހ)(ށ)، 61-2 (ށ)، 212 (ނ) ވަނަ މާއްދާ
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 01-REG-SC-2021 (ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 11 ވަނަ މާއްދާ އަދި 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
• ދިވެހި ސިވިލް ސަރވިސްގެ ގަވާއިދުގެ ޖަދުވަލު 5
• ހައިކޯޓުގެ 2017/HC-A/329 (އަޙްމަދު ފާރިސް މައުމޫން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2021] SC 30 (އަޙްމަދު އިސްމާޢީލް ވ. ލަޠީފާ ޢަލީ ޙަސަން)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/93 (ޝަހީބް އިބްރާހީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2021] SC 67 (މަފްތޫޙް ސަޢީދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• ހައިކޯޓުގެ 2022/HC-A/439 (ނިކޮލަސް ބޯމެންޑިލް އަދި އިތުރު ފަރާތެއް ވ. ވަންޑަރލަސްޓް ހޮލިޑޭސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2025] SC 12 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޔާމިން ރަޝީދު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ [2022] SC 39 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އޚމ އބމ)
• ހައިކޯޓުގެ 2013/HC-A/177 (ޞަބްރާ އިބްރާހީމް ނޫރައްދީން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް) - ތަފާތުކޮށްފައި
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/108,109,110 (ޢަލީ ޒުބައިރު އަދި އިތުރު މީހުން) - ދައުލަތުން ހަވާލާދީފައި