އިސްމާއީލް ހައިޝަމް ރަޝީދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމުގައި އިސްމާޢީލް ހައިޝަމް ރަޝީދުގެ މައްޗަށް ކުށް ސާބިތުވާ ކަމަށް ކުރި ކަނޑައެޅުން ބާޠިލުކޮށް، އަލުން ގޮތް ކަނޑައެޅުމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓަށް ފޮނުވި (ފިންގަރޕްރިންޓް ނުކުތާ ބާޠިލް)

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 711/Cr-C/2017

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

އިސްމާޢީލް ހައިޝަމް ރަޝީދުގެ މައްޗަށް ތޫނު އެއްޗެއް ބޭނުންކޮށްގެން ޤަޞްދުގައި މީހަކު މެރުމުގެ ކުށް ސާބިތުވީ ކަމަށް ކަނޑައެޅުމުގައި، 2022/HC-A/145 ގައިވާ ސިއްރު ހެކިންނާއި ސިޓީއާ ގުޅޭ ނުކުތާތަކާއެކު، ކުށުގެ ވެށިން ނެގި ފިންގަރޕްރިންޓުގެ ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީގައި ހުރި އައިބުތަކުގެ ސަބަބުން އެ ހެއްކަށް ބުރަދަން ދިނުން ޤާނޫނާ ޚިލާފުތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ކ) ގައިވާ، ދަޢުވާ ހުށަހަޅާ ފަރާތުން ހާޒިރުކުރާ ހެކިންނާ ޝަރީޢަތުގެ މަޖިލީހުގައި ސުވާލުކުރުމުގެ ޙައްޤުގެ ތަރަހައިގެ ތެރެއަށް ހެކިވެރިޔާއާ ކުރިމަތިލުމުގެ ޙައްޤު (right to confront) ވަދެއެވެ؛ ޢާންމު އުޞޫލަކީ ހެކިވެރިޔާ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާއާ ފިޒިކަލީ އެއްހާޒިރެއްގައި، މޫނާމޫނު ދިމާވާ ގޮތަށް، ކާކުކަން އެނގި، ޠަބީޢީ އަޑުން، ހުޅުވާލެވިފައިވާ މަޖިލީހެއްގައި ހެކިބަސް އަދާކުރުމެވެ.
2. ޙައްޤެއް ހަނިކުރިކަމަށް ޝަކުވާކުރާ ފަރާތުން ފުރަތަމަ ދައްކުވައިދޭންޖެހޭނީ އެ ޙައްޤަކީ ހަޤީޤަތުގައި އެ ފަރާތަށް ލިބިގެންވާ ޙައްޤެއްކަމެވެ.
3. ދަށުކޯޓުގައި އިޢުތިރާޟެއް ނުކޮށް، އެކަމާމެދު ބަހުސް ނުކުރެވި، ދަށުކޯޓުން ގޮތެއް ނުނިންމާ ކަމެއް އައްވަލަށް އިސްތިއުނާފުގައި އުފެއްދުމަކީ އައު ބަހުސެކެވެ؛ ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދަށުކޯޓުގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކުގެ އަސާސްގައި ކަމުން (ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު 22/2010 އާއި ހައިކޯޓުގެ ޤަވާޢިދު)، ޢާންމު އުޞޫލުން އެފަދަ ބަހުސެއް ބަލައި ނުގަނެވޭނެއެވެ. ނަމަވެސް އަސާސީ ޙައްޤަކާ ގުޅިފައިވާތީ ކޯޓުން އިސްތިސްނާއީ ގޮތުން އެ ބަހުސް ބަލާފައިވެއެވެ.
4. ކޮންމެ ޙައްޤަކީ މުޠުލަޤު ޙައްޤެއް ނޫނެވެ؛ ސިއްރު ހެކިން ކާކުކަން ނޭނގޭ ގޮތަށް ހެކިބަސް ނެގޭނެ ޙާލަތްތައް ޤާނޫނުގައި ކަނޑައެޅިފައި ނެތް ޙާލަތުގައި، ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތާއި ހެކިވެރިޔާއާއި މުޖުތަމަޢުގެ ޙައްޤުތައް މީޒާންކޮށް ފަނޑިޔާރު ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކުރުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފަށް ޙައްޤު ހަނިކުރުމެއް ނުވަތަ އައު ޤާނޫނީ ޤައިދެއް ކަނޑައެޅުމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ފަނޑިޔާރަށް ކުރެވިދާނެ ޖާއިޒު ކަމެކެވެ.
5. އަސާސީ ޙައްޤުތައް އޭގެ އެންމެ ފުޅާމިނުގައި ދޭންޖެހޭ އުޞޫލު (2014/SC-A/18، 2018/SC-A/40) ތަޠުބީޤުވާނީ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ ޙައްޤަށް އެކަނި ނޫނެވެ؛ ހެކިވެރިޔާގެ ޙައްޤާއި މުޖުތަމަޢުގެ ޙައްޤަށްވެސް އެ ހަމައިން ބަލަންޖެހެއެވެ. ސިއްރު ހެކިންގެ ހެކިބަސް ނެގުމާ ގުޅޭ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2020/SC-A/30 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު) ނިންމުމަކީ per incuriam ނިންމުމެއްކަން ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެ މަތިން ދައްކުވައިދީފައި ނުވާތީ، ސިއްރު ހެކިންގެ ހެކިބަސް ނަގައި ބުރަދަން ދިނުމުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 (ކ) އާއި 42 (ހ)، (ށ) ގެ ޙައްޤުތައް ހަނިވީކަމަށް ބެލެވޭނެ ހަމައެއް ނެތެވެ.
6. ސިއްރު ހެކިވެރިއަކު ކުރިން ދިން ހެކިބަސް ފުލުހުން ބިރުދައްކައި މަޖުބޫރުކޮށްގެން ދިން ހެކިބަހެއްކަމަށް ބުނެ ކޯޓަށް ސިޓީއެއް ފޮނުވާ ޙާލަތުގައި، ސިޓީ ފޮނުވީ އެ ހެކިވެރިޔާކަން ކަށަވަރުނުކޮށް، ސިޓީ ފޮނުވިކަމާއި އޭގެ މަޢުލޫމާތު ދައުލަތަށާއި ދިފާޢަށް ހާމަނުކޮށް، ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތާއި އަޑުއެހުމެއް ނުދީ، ފަނޑިޔާރު އަމިއްލައަށް ސިއްރުން ގޮތް ނިންމައި ކުރީގެ ހެކިބަހަށް ބުރަދަން ދިނުމަކީ ނެޗުރަލް ޖަސްޓިސް (audi alteram partem) އާއި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއްގެ ޙައްޤާ ޚިލާފު، ޙުކުމުގެ ޝަރުޢިއްޔަތަށް އަސަރުކުރާ އަސާސީ ގޯހެކެވެ؛ އެފަދަ ޢަމަލަކުން ފަނޑިޔާރު ތަޙްޤީޤީ ދައުރެއް އަދާކުރާ ކަމަށް ވެ، ދިފާޢަށް ހެކިބަސް ޠައުނުކުރުމުގެ ފުރުޞަތާއި ދައުލަތަށް ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ފުރުޞަތު ގެއްލެއެވެ.
7. އިންސާފުވެރި ޝަރީޢަތެއްގެ ޙައްޤު ކަށަވަރުކޮށްދެނީ ޞައްޙަ ނަތީޖާއެއް ލިބުން އެކަނި ނޫނެވެ؛ އެ ނަތީޖާއަށް ވާޞިލުވުމުގައި ޤާނޫނީ ހަމަތަކާ އެއްގޮތަށް ޢަމަލުކުރުމެވެ.
8. ހެކިވެރިއަކު ކުރިއްސުރެ ދަންނަ، ފެނިދެނިވެފައިވާ މީހުން ވީޑިއޯ ފުޓޭޖަކުން އެމީހުންގެ ސިފައާއި ހަށިގަނޑުގެ ޙަރަކާތްތަކަށް ބަލައި ދެނެގަނެ ބުނުމަކީ ޚާއްޞަ ޢިލްމަކަށް ބިނާވާ ރައުޔެއް (opinion evidence) ނޫނެވެ؛ އެއީ ޤާނޫނީ ހަމައިން ބަލައިގަނެވޭ ހެއްކެކެވެ (R v Turnbull ރިފަރެންސްކޮށް). ޢާންމު މީހަކު ފާޅުކުރާ ރައުޔަކީ އިސްތިސްނާ ނޫން ހާލަތުގައި ބަލައިގަނެވޭ ހެއްކެއް ނޫނެވެ.
9. ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 ގެ 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގައިވާ ހެކީގެ ބާވަތްތަކުގެ ލިސްޓަކީ ހަމައެކަނި އެ ބާވަތްތައް ބަލައިގަންނަން ކަނޑައަޅާ (exhaustive) ލިސްޓެއް ނޫނެވެ.
10. ކުށް ސާބިތުވާކަމަށް ދަށުކޯޓުން ކަނޑައަޅާފައިވަނީ ހަމައެކަނި ވީޑިއޯ އެނަލިސްޓްގެ ޚަބީރު ރައުޔަށް ބިނާކޮށް ނޫން ނަމަ، އަދި ތަޢައްޞުބުގެ އިޙްތިމާލަށް ސަމާލުވެ، އެހެން ހެކިތަކާ ގުޅުވައި ބަލައިގެން އެ ރައުޔަށް ބުރަދަން ދީފައިވާ ނަމަ، އެ ރައުޔަށް ބުރަދަން ދިނުމުގައި ގޯހެއް ނެތެވެ؛ ދަށުކޯޓުގައި ރިޢާޔަތްކޮށްދިނުމަށް ނުއެދުނު ބޭރުގެ ގައިޑްލައިން ތަޠުބީޤުކުރުމަށް އައްވަލަށް އިސްތިއުނާފުގައި އެދުމަކީ ބަލައިގަނެވޭ ބަހުސެއް ނޫނެވެ.
11. ފިންގަރޕްރިންޓް ހެކީގެ ބުރަދަން ބަރޯސާވަނީ ހެކީގެ އިންޓެގްރިޓީ އާއި އޮތެންޓިސިޓީ ދެމެހެއްޓުމަށް އަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅުތަކުގެ މައްޗަށެވެ؛ ހެކި ނެގުމާއި ލިޔެކިޔުމާއި ރައްކާކުރުމުގައި ހިނގާ އައިބަކުން ހެކި ބަލައިގަތުމަށް އަސަރުކުރާނީ ހެކީގެ އައިޑެންޓިޓީ ނުވަތަ އިންޓެގްރިޓީއާމެދު ހަޤީޤީ ޝައްކެއް (ހެއްކާ ކުޅުން، ބަދަލުކުރުން، ގަޑުބަޑުކުރުން ފަދަ) އުފެދޭ ޙާލަތުގައެވެ؛ ލިޔުމާއި ފާހަގަޖެހުމުގައި ޖެހޭ ކުދި އިޖުރާއީ އައިބުތަކަށް ވަށައިގެންވާ ހާލަތުން އެކަށީގެންވާ ސަބަބު ދެވޭނަމަ އަސަރުކުރާނީ ހެކީގެ ބުރަދަނަށް އެކަނިއެވެ.
12. ޗެއިން އޮފް ކަސްޓަޑީގައި އައިބެއް ހުރި ނަމަ ނުވަތަ ފަހުން ރަނގަޅުކޮށްފައިވާ ނަމަ، ކޯޓުން ބަލަންޖެހޭނީ އެ އައިބުގެ ސަބަބުން ބަޔާންކޮށް ނުދެވޭ މެދުކެނޑުމެއް ނުވަތަ ހުސްކަމެއް އައިސްފައިވޭތޯއާއި، ހެއްކާ ކުޅެ ގަޑުބަޑުކުރެވިދާނެ ހާލަތެއް މެދުވެރިވިތޯއާއި، ހެކި އޭގެ ގޮތުގައި ބަދަލުނުވެ ދެމެހެއްޓިފައިވޭތޯއެވެ؛ ފިންގަރޕްރިންޓް ނަގަން ޚާއްޞަ މާހިރެއް ގެނައުމަކީ އައިބެއް ނޫނެވެ، އަދި 'ލިފްޓްކުރި އޮފިސަރ' ގެ ނަން ކަނޑައި ރަނގަޅުކުރި ސަބަބު ހެކިބަހުން ބަޔާންކޮށްދެވިފައިވާ ނަމަ ޗެއިން މެދުކެނޑިފައެއް ނުވެއެވެ.
13. ފަނޑިޔާރު ޤާނޫނީ ގޯހެއް ހަދާފައިވާކަމަށް ނުވަތަ ހެކިތަކަށް ރިޢާޔަތް ނުކުރާކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމަކުން އިސްތިއުނާފީ ބަހުސެއް ނުއުފެދެއެވެ؛ ދަށުކޯޓުން ހެއްކަށް ރިޢާޔަތްކުރި ގޮތުގައިވާ ޤާނޫނީ ގޯހަކީ ކޮބައިކަން ސާފުކޮށް ދައްކުވައިދޭންޖެހެއެވެ (2019/SC-L/91).

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 16 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 42 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ)
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާ (ޚާއްޞަކޮށް (ކ) އާއި (އ))
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 68 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 142 ވަނަ މާއްދާ (PDF ގައި '313')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2010 (ބިރުދެއްކުމާއި ނުރައްކާތެރި ހަތިޔާރާއި ތޫނު އެއްޗެހި ގެންގުޅުން މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ނ) އަދި 18 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 24/76 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 6 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) - ހެކިވެރިޔާއަށް ޙިމާޔަތް ލިބޭ ގޮތަށް ހެކިބަސް ނެގުމާއި ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުންތަކާ ގުޅޭ މާއްދާތައް (މާއްދާ ނަންބަރުތައް PDF ގައި އޮޅިފައި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) - ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދަށުކޯޓުގެ ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކުގެ އަސާސްގައިކަން ބަޔާންކުރާ މާއްދާގެ (ހ) (ނަންބަރު PDF ގައި އޮޅިފައި)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ޤަވާޢިދުގެ 44 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) (PDF ގައި '11')
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2020/SC-A/30 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2014/SC-A/18 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ޞަބާޙް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2018/SC-A/40 (އެކްސްޕޯޓް އިމްޕޯޓް ބޭންކް އޮފް މެލޭޝިއާ ވ. ވަން އެންޑް ހާފް ޑިގްރީ މޯލްޑިވްސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2012/SC-A/01 (ޢަބްދުﷲ ޙުސައިން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2016/SC-JC/08 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މުޙައްމަދު ނަބީލް)
• ހައިކޯޓު 2013/HC-A/346 (މުޙައްމަދު މާހިން ޝާފީ ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• R v Turnbull [1977] QB 224 (CA)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2019/SC-L/91 (އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް) - މައްސަލަ ބަލައިގަތުމާމެދު ނިންމި ގޮތުގެ ރިޕޯޓު
• ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 12 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުގެ ހުއްދަ؛ 2019/SC-L/91 ގެ ހަވާލާގައި)