ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ރާމިޒާ ޢަލީ

ނަތީޖާ: ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލު، ހުށަހެޅުންތަކާމެދު އަލުން ގޮތެއް ކަނޑައެޅުމަށް ފޮނުވި

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޝަރީއަތުގެ ކުރިން ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމާ މެދު ނިންމިގޮތް، މަނީ ލޯންޑަރިންގ

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-B5/SHN/380-2021/2022/12

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ދަޢުވާއެއްގައި ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގެ ދަށުން ދައުލަތުގެ ހުރިހާ ހެކިތައް ބަލައިނުގަނެ، ދަޢުވާކުރުމަށް ހުރަހަކަށްވާ ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާއިރު 120 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އަށް ޙަވާލާދީ ދަޢުވާ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭނެކަމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ނިންމީ ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށްތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ފިރިމީހާ މަސްތުވާތަކެތި އެތެރެކޮށް ވިޔަފާރިކުރި ކަމަށް ތުހުމަތުކުރެވޭ މައްސަލައާ ގުޅިގެން، އޭނާ ހައްޔަރުކުރިފަހުން ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުގެ ބޭންކް އެކައުންޓުތަކަށް ޖަމާކުރި ފައިސާ ބޭނުންކުރުމުގެ ސަބަބުން މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ދަޢުވާ އުފުލިއެވެ؛ މަދަނީ މިންގަނޑުން މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ނިންމުމަށްފަހު ދައުލަތުގެ ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް އެދި ހުށަހެޅުމެއް ހުށަހެޅިއެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ނިންމީ ދައުލަތުގެ ހެކިތަކަކީ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތާ ސީދާ ގުޅުމެއްނެތް، ފިރިމީހާގެ މަސްތުވާތަކެތީގެ މައްސަލަ ސާބިތުކުރުމަށް ހުށަހެޅި ހެކިތަކެއް ކަމަށް ބަލައި ހުރިހާ ހެކިތައް ބަލައިނުގަނެ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 120(ނ) އަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ދަޢުވާ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ކުރިއަށް ނުގެންދެވޭނެކަމަށް ބާޠިލުކުރުމަށެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ ނިންމުމަކީ ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނާއި، މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ ޤާނޫނުގެ 5(ހ)(2) އާއި، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާ ޚިލާފު، ރަނގަޅު ނޫން އުޞޫލަކަށް ބިނާކޮށް ނިންމި ނިންމުމެއް ކަމަށެވެ. ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން ބުނީ ފައިސާއަކީ ކުށުން ހޯދި ފައިސާކަން އޭނާއަށް އެނގޭކަން ދައުލަތަކަށް ނުދެއްކުނު ކަމަށާއި، ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރު ގޯސްކޮށް ބޭނުންކުރިގޮތް ދައުލަތަކަށް ނުދެއްކުނު ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ދަޢުވާކުރުމަށް ހުރަހަކަށްވާ ދިފާޢެއް ހުށަހަޅާފައިނުވާއިރު 120 ވަނަ މާއްދާއަށް ޙަވާލާދީ ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފެވެ؛ ޕްރީ-ޓްރަޔަލް މަރުޙަލާގައި ހެކި ބަލަންވާނީ prima facie ގޮތުން ކަމުން، އަދި ޕްރެޑިކެޓް ކުށް ޖިނާއީ މިންގަނޑަށް ސާބިތުކުރަން ނުޖެހޭތީ، ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް ނިންމީ ރަނގަޅު ނޫން އުޞޫލަކަށް ބިނާކޮށެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ ގުޅުމެއްހުރި ހެކީގެ މާއްދާގައި ދެ އުޞޫލެއް ހިމެނެއެވެ: މައްސަލައާ ސީދާ ގުޅުން ހުރި ހެއްކަކީ ގުޅުން ހުރި ހެއްކެވެ؛ އަދި ސީދާ ގުޅުމެއް ނެތަސް ވާޤިޢާއާމެދު ގޮތެއް ނިންމުމަށް ފަސޭހަވާ ނުވަތަ އެހެން ހެއްކަކަށް ދެވޭ ބުރަދަން ބޮޑުވާ ހެއްކަކީވެސް ގުޅުން ހުރި ހެއްކެވެ. އެހެންކަމުން ހުށަހެޅޭ ކޮންމެ ހެއްކެއްގައި ދަޢުވާ ލިބޭ ފަރާތުގެ ނަން ޛިކުރުކޮށްފައި ހުރުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ފައިޞަލް، ޕެރ. 10–12)
2. ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމެއްގައި ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް ނިންމާ ނިންމުމަކީ މައްސަލައިގެ މައުޟޫޢުގެ ތެރެއަށް ނުވަދެ ނިންމާ prima facie ނިންމުމަކަށް ވާންޖެހޭނެއެވެ؛ ޝަރީޢަތުގެ ކުރީގެ މަރުޙަލާގައި ނިންމާ ނިންމުމެއްގައި ކުށުގެ މާއްދީ ނުވަތަ މަޢުނަވީ ރުކުނާ ގުޅޭ ނިންމުމެއް ނުނިންމޭނެއެވެ. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ފައިޞަލް، ޕެރ. 13، 23)
3. މަނީ ލޯންޑަރިންގގެ މައްސަލަތަކުގައި މުދަލަކީ ކުށްކޮށްގެން ހޯދި މުދަލެއްކަން ދެއްކުމުގައި، އެ ކުށް (predicate offence) ޖިނާއީ ކުށެއް ސާބިތުވާ މިންގަނޑަށް ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ ދައުލަތުގެ މައްޗަށް ނެތެވެ؛ ދައުލަތުން ކުރަންޖެހެނީ އެ ކުށަކީ ކޮން ކުށެއްކަން ނުވަތަ ވާޤިޢާ ޝަރީޢަތަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެކި އަދި ޤަރީނާއާއެކު ބަޔާންކޮށްދިނުމެވެ؛ 'ޝައްކުކުރެވޭ ޙާލަތު' ދެނެގަންނަނީ ހުރިހާ ހެކިތައް އެއްތަންކޮށް ޖުމްލަކޮށް ބަލައިގެންނެވެ. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ފައިޞަލް، ޕެރ. 16)
4. އެހެންކަމުން، ފިރިމީހާގެ މަސްތުވާތަކެތީގެ ކުށް ސާބިތުވުމަށް ބަލައިގެން ހެކި ބަލައިނުގަތުމަކީ ރަނގަޅު އުޞޫލަކަށް ބިނާކޮށް ނިންމި ނިންމުމެއް ނޫނެވެ؛ ކުށްކޮށްގެން ހޯދި މުދާކަން ދަލާލަތުކޮށްދޭ ހެކި މި މަރުޙަލާގައި ބަލައިގަތުން މުހިއްމެވެ. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ފައިޞަލް، ޕެރ. 17–18)
5. ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު ރޭވިފައިވާ ގޮތުން، މަދަނީ މިންގަނޑުން މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ނިންމުމަށްފަހު އެ ނިންމުމަށް ބަދަލު ގެނެވޭނީ ޤާނޫނުގައިވާ ހުށަހެޅުމެއް (ދަޢުވާކުރުމަށް ހުރަހަކަށްވާ ދިފާޢު ފަދަ) ހުށަހަޅައިގެންނެވެ؛ ޝަރީޢަތަށް ހުށަހެޅިފައިނުވާ ކަމަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ފަނޑިޔާރަށް ގޮތެއް ނުނިންމޭނެއެވެ؛ އެފަދަ ހުށަހެޅުމެއް ނެތި 120 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އަށް ޙަވާލާދީ މައްސަލަ މައުޟޫޢީ ގޮތުން ނުބެލޭނެކަމަށް ކަނޑައެޅުމަކީ ޤާނޫނުގެ ތަރުތީބު އޮޅުވާލައި ޤާނޫނީ އުޞޫލާ ޚިލާފަށް ނިންމުމެކެވެ. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ފައިޞަލް، ޕެރ. 20–22؛ ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމަދު، ޕެރ. 28)
6. ދަށުކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރު ގޮތް ނިންމީ ރަނގަޅު ނޫން އުޞޫލަކަށް ބިނާކޮށް ކަމުގައިވާނަމަ، އޚމ ޤަޟިއްޔާގެ އުޞޫލުން އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަށް އެ އިޚްތިޔާރީ ނިންމުމުގެ ތެރެއަށް ވަދެވޭނެއެވެ. (ފަނޑިޔާރު މުޙައްމަދު ފައިޞަލް، ޕެރ. 24)
7. ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގެ މަރުޙަލާގައި، މައްސަލައާ ނުވަތަ ސާބިތުކުރަން އުޅޭ ކަމަކާ ގުޅުމެއްނެތްކަން ސާފުކޮށް އެނގެން ހުރި ހެކި ބަލައިނުގަތުމަށް ފަނޑިޔާރަށް ނިންމިދާނެއެވެ؛ މި މަރުޙަލާގައި ބަލަންވާނީ މަތިމަތިން (prima facie) ހެއްކަކީ ޝަރީޢަތުގެ މަރުޙަލާގައި ބަހުސްކުރެވިދާނެ ހެއްކެއްތޯއެވެ؛ ހެކި ބަލައިގަތުމާއި ހެކީގެ ޞައްޙަކަމާމެދު ޝަރީޢަތުގެ ތެރެއިން ޠަޢުނު ކުރެވޭނެއެވެ. (ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމަދު، ޕެރ. 30–32)
8. ކުށުގެ ޒާތުން އެ ކުށާ ގުޅޭ އެހެން ކުށެއް ހިމެނޭ ކުށެއްގެ ދަޢުވާގައި، ގުޅިފައިވާ ކުށާ ގުޅޭ ހެކި ހުރުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ؛ ޝަރީޢަތުގެ ކުރިން ހުށަހަޅާ ހުށަހެޅުމުގެ މަރުޙަލާގައި ހެކި ވަޒަންކޮށް މައުޟޫޢަށް އަސަރުކުރާ ގޮތަށް ނިންމުމަކީ ރަނގަޅު ގޮތެއް ނޫނެވެ. (ފަނޑިޔާރު ޙުޒައިފާ މުޙައްމަދު، ޕެރ. 28، 33)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު (ޤާނޫނު ނަންބަރު 24/76) ގެ ގުޅުމެއްހުރި ހެކި ބަޔާންކުރާ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '2 ވަނަ މާއްދާ')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 10/2014 (މަނީލޯންޑްރިންގ އަދި ޓެރަރިޒަމްއަށް ފައިނޭންސްކުރުން ހުއްޓުވުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 5 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ (2)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 119 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) ގެ 2 ވަނަ ނަންބަރު (ލިޔުމުގައި '333')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 120 ވަނަ މާއްދާ، (ނ) ހިމެނޭ ގޮތަށް (ލިޔުމުގައި '332')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ މަދަނީ މިންގަނޑުން މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމާމެދު ނިންމުމާބެހޭ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '335 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)')
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (އ) (ލިޔުމުގައި '53 (އ)')
• ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އޚމ ([2022] SC 39)
• ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޚުޒައިމަތު ނަޢީމް ([2022] SC 19)
• ޢަބްދުﷲ ޔާމީން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ([2021] SC 110)
• 2022/SC-A/75 (އިސްމާޢީލް އިފްހާމް މުޙައްމަދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް، [2022] SC 58)
• 2022/SC-A/85 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. މިޢުޝާރު ޞާލިޙް)
• 2021/SC-HCL/27 (ލިޔުމުގައި 'HCL/27-2021/SC')
• 2021/HC-B12/40 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޢަބްދުﷲ ރަޝީދު)
• 2022/HC-B12/54 (ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނިންމުމުގައި ޙަވާލާދީފައި)