އަޙްމަދު ޢަރީޝް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 58/Cr-C/2020

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޑައިމޯފިން ޓްރެފިކްކުރުމުގެ ކުށުގައި ދައުލަތުގެ ހެކިބަހުގައި ބުއްދިއަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭ ވާހަކަ ނުވަތަ ޖައުހަރީ ފުށުއެރުން ހުރިތޯއާއި، ދިފާޢީ ހެކިންގެ 'ނުދެކެމޭ' ބުނާ ހެކިބަސް ވަޒަންކުރި ގޮތް ރަނގަޅުތޯއާއި، ކުށުގެ އުންސުރުތައް (އަތުގައި ހުރުން، އެނގުން، ދެވިހިފާފައިނުވުން) ސާބިތުވޭތޯއާއި، ކޯޓު އަމުރެއް ނެތި ހައްޔަރުކޮށް ހޯދި ހެކި ޤަބޫލުކުރެވޭތޯ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގައި ބުނާ 'ބުއްދި ސަލާމަތުން ހުރި މީހަކު' ބަލައިގަންނަ މިންވަރަކީ ޖިނާއީ މައްސަލަތަކުގައި އެކަށީގެންވާ ޝައްކެއްނެތް މިންވަރަށް ސާބިތުވުމުގެ މިންގަނޑެވެ. (ޕެރ. 15-16)
2. އާންމު ގޮތެއްގައި އެންމެ މީހެއްގެ މުސްތަޤިއްލު ހެކިބަސްވެސް ކުށް ސާބިތުކުރުމަށް ފުދިދާނެއެވެ؛ ނަމަވެސް ޒާތުގައި ޤަބޫލުކުރަން ދަތި (inherently incredible) ހެކިބަހެއް ފަނޑިޔާރަށް އެއްކައިރިކުރެވޭނެއެވެ. ހެކިބަހެއް އެގޮތަށް ނިންމޭނީ އޭގައި ބުނާ ވާހަކައަކީ ޤުދުރަތީ ނުވަތަ މާއްދީ އުޞޫލުތަކުން ކަނޑައެޅިގެން ވުން މުސްތަޙީލު ކަމެއް ނަމައެވެ؛ އެކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމުގެ އިބްތިދާއީ ބުރަ (evidentiary burden) އޮތީ ދިފާޢުގެ މައްޗަށެވެ. (ޕެރ. 17-26)
3. ކުށް ސާބިތުކުރުމުގެ ޤާނޫނީ ބުރަ އަބަދުވެސް އޮންނަނީ ދައުލަތުގެ މައްޗަށް ކަމަށާއި އެ ބުރަ ދިފާޢަށް ބަދަލެއް ނުވާނެ ނަމަވެސް ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ބުރަ ދެފަރާތުގެ މެދުގައި ބަދަލުވާނެއެވެ؛ ޙަޤީޤީ ހެއްކެއް ނެތި ހީތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވާ ދިފާޢަކީ ދައުލަތުގެ ދަޢުވާ ބާޠިލުކުރަން ފުދޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 22-23)
4. ކުށުގެ މާއްދީ ޙަޤީޤަތްތައް ސާބިތުކުރުމަށް އެންމެ ހެކިވެރިއެއްގެ ބަހުން ހުރިހާ ތަފުޞީލެއް އެނގުން ލާޒިމެއް ނޫނެވެ؛ ހެކިވެރިން އެކަކު އަނެކަކަށް ބާރުދޭ ގުޅުންހުރި ހެކީގެ އެކުވުމެއް އޮތުމުން އެކަން ފުރިހަމަވެއެވެ. (ޕެރ. 29-30)
5. ހެކިބަހުގައި ހުންނަ ކުދިކުދި ފުށުއެރުންތަކަކީ ހެކިބަހުގެ ޖައުހަރީ އަސާސަށް ނުވަތަ ކުށުގެ އުންސުރުތައް ސާބިތުކުރުމަށް އަސަރުކުރާ ޖައުހަރީ ފުށުއެރުން ނޫންނަމަ ހެކިބަސް ބާޠިލުކުރާނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ފަނޑިޔާރު ބަލަންޖެހޭނީ ހެކީގެ ޖުމްލަ ނަތީޖާއަށެވެ. ތަޙުޤީޤުގައި ނަގާ ބަޔާންތަކަކީ ޚުލާޞާ ބަޔާންތަކަކަށް ވާތީ ހުރިހާ ތަފުޞީލެއް ނުހިމެނުމަކީ ޝަރީޢަތުގައި ދިން ހެކިބަހާ ޖައުހަރީ ގޮތުން ފުށުއަރާ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 32-40)
6. ސާބިތުކުރާ ހެކިބަހާއި ('ފެނުނު') ނަފީކުރާ ހެކިބަސް ('ނުދެކެމޭ') ތަޢާރުޟުވާ ޙާލަތުގައި އިސްކަންދެވޭނީ ސާބިތުކުރާ ހެކިބަހަށެވެ؛ ހެކި ވަޒަންކުރަނީ ޢަދަދަށް ނޫން ފެންވަރަށް ބަލައިގެންނެވެ (weighed, not counted). (ޕެރ. 42-46)
7. މީހަކު ހެކިވެރިންގެ ކުރިމަތީގައި އެއްޗެއް އެއްލާލުމަކީ އެ ތަކެތި އޭނާގެ ޙަޤީޤީ ހިޔާޒަތުގައި ހުރިކަން ސާބިތުކޮށްދޭ ހެއްކެވެ؛ ފުލުހުން ފެނުމާއެކު ތަކެތި ފޮރުވަން ނުވަތަ ނައްތާލަން އެއްލާލުމަކީ އެއީ މަނާ އެއްޗެއްކަން އޭނާއަށް އެނގޭކަން ދަލާލަތުކުރާ ކަމެއް ކަމަށް ވާތީ ކުށުގެ މައުނަވީ ރުކުން ސާބިތުވެއެވެ. (ޕެރ. 49-51)
8. މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނުގެ 136 އާއި 137 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކުށްވެރިޔާއަކީ ދެވިހިފާފައިވާ މީހެއް ކަމުގައި ވިޔަސް ނުވާ މީހެއް ކަމުގައި ވިޔަސް، އަތުން ފެނުނު ތަކެތީގެ ބަރުދަން ޤާނޫނީ މިންގަނޑަށް ފެތޭނަމަ ޓްރެފިކްކުރުމުގެ ޤާނޫނީ އިފްތިރާޟް ހަމަހަމައަށް ނެރެވޭތީ، ޑްރަގް ޑިޕެންޑެންސް އެސެސްމެންޓް ނުހެދުމުން ކުށުގެ އުންސުރު ނާޤިޞްވެގެން ނުދެއެވެ. (ޕެރ. 52-55)
9. ފުލުހުންނަށް ފެންނަ ހިސާބުން ތުހުމަތުކުރެވޭ އެއްޗެއް އެއްލާލުމަކީ ކުށެއް ހިނގަމުންދާ ނުވަތަ ހިނގާފައިވާކަމަށް ބެލެވޭ އެކަށީގެންވާ ސަބަބު އޮތް ޙާލަތަކަށް ވާތީ، ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ކޯޓު އަމުރަކާ ނުލައި ހައްޔަރުކުރެވޭ ޙާލަތެވެ؛ އެ ހައްޔަރު ޞައްޙަ ކަމަށް ވާތީ އޭގެ ތެރެއިން ހޯދި ހެކި ޤަބޫލުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 57)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 24/76 (ހެއްކާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 6 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2011 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 105 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2011 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 136 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 17/2011 (މަސްތުވާތަކެއްޗާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 137 ވަނަ މާއްދާގެ (ބ)
• ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 38 ވަނަ މާއްދާ (ރ) (އަދި 40 ވަނަ މާއްދާ - އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުގެ ބަހުސް)
• މަޖައްލަތުލް އަޙްކާމުލް ޢަދްލިއްޔާގެ 1742 ވަނަ މާއްދާ
• Indian Evidence Act 1872, Section 3 (Definition of 'Proved'); 2010 6 MLJ 68
• ސުޕްރީމް ކޯޓު: އަޙްމަދު ލަޠީފު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް (2016/SC-A/21، ޕެރ. 19 - ފުޓްނޯޓުގައި '2016/SC-A/21')
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2023/SC-A/04 [2024] SC 36 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. އއމ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2016/SC-A/19 [2023] SC 59
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2020/SC-A/72 [2023] SC 24
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2014/SC-A/19
• ސުޕްރީމް ކޯޓު [2022] SC 19 (ޕެރ. 37-38)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު [2022] SC 82 (އަޙްމަދު ރަޝީދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2008/SC-A/08، 2010/SC-A/07، 2012/SC-A/23
• ސުޕްރީމް ކޯޓު 2018/SC-A/03,04 (ޙަސަން ޢަލީ އަދި ޢަބްދުއްލަޠީފް މުޙައްމަދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓު: މުޙައްމަދު ޝައިފަން ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް؛ ޢަބްދުﷲ ނަޡީފް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް؛ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޝަރުމީލާ ޝަރީފް؛ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޚުޒައިމަތު ނަޢީމް