ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. މުޙައްމަދު ބިޝާރު އިސްމާޢީލް (އެޑްރެސް ސިއްރުކުރެވިފައި)

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ އަމުރު ޤާއިމް

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)ގެ ތަޞައްވުރު، ބަންދުން ދޫކޮށްލާ ސަބަބު، ސަބަބު ތަފުޞީލުގެ މިންވަރު، ޤާނުނު ނަންބަރު 2010/22، ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު، އިސްތިއުނާފީ ޝަރީޢަތުގެ ތަރުތީބު، އިސްތިއުނާފުގެ ދާއިރާގައި ބަހުސްކުރުން، މައްސަލަ ރަޖިސްޓަރީ ކުރުމަށްފަހު އައުނުކުތާއަށް ބަހުސްކުރުން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-B10(898,899-2020)/ABA/2023/22

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޤާނޫނު ނަންބަރު 2009/12 ގެ 36 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބަންދުން ދޫކޮށްލި ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ އަމުރުގައި ބަންދުގެ ޙާލަތު ބަދަލުވިގޮތް ސަބަބު ސާފުކުރުމުގެ އުޞޫލުތަކާއި ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) އާ އެއްގޮތަށް ބަޔާންކޮށްފައިވޭތޯ؛ އަދި އެކަން ސާފުނުވުމުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 56 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ދައުލަތުގެ އިސްތިއުނާފުގެ ޙައްޤަށް އުނިކަން އައިސްފައިވޭތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ކުޑަކުދިންނާމެދު ޖިންސީ ޢަމަލު ހިންގިކަމުގެ ތުހުމަތުގައި ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދުކުރެވިފައިވާ ފަރާތެއް، ބަންދުގައި 2 އަހަރު ވެފައިވުމާއި ދައުލަތުގެ ހުރިހާ ހެކިންގެ ބަސް ނަގާ ނިމިފައިވާތީ 2009/12 ގެ 36 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ބަންދު މުރާޖަޢާކުރުމަށް އެދުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ބަންދުގެ ޙާލަތު ބަދަލުވެފައިވާކަމަށާއި ބަންދުގައިހުރި މުއްދަތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ކުރީގެ ބަންދު އަމުރު ބާޠިލުކޮށް ޝަރުޠުކޮށް ބަންދުން ދޫކޮށްލުމަށް ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ނިންމިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ބަންދުގެ ޙާލަތު ބަދަލުވިގޮތާއި ހެކި ވަޒަންކުރިގޮތް އަމުރުގައި ސާފުނުވާތީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 (ރ) އާއި 56 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުކަމަށާއި އިސްތިއުނާފުގެ ޙައްޤަށް ހުރަސްއެޅިފައިވާކަމަށް ދައުލަތުން ބުންޏެވެ. ފަނޑިޔާރު ނިންމެވީ 36 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ލިބިގެންވާ އިޚްތިޔާރުގެ ތެރެއިން ހެކިތަކަށް ޙަވާލާދީގެންކަމަށް އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުން ބުންޏެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ބަންދާމެދު ގޮތެއްނިންމުމުގައި ހެކި އިޖުމާލީކޮށް ބަޔާންކުރުމުން ފުދޭތީއާއި، ފަނޑިޔާރު ރިޢާޔަތްކުރެއްވި ހެކި އިޖުމާލީކޮށް ބަޔާންކޮށް ޙާލަތު ބަދަލުވިގޮތް އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިވާތީއާއި، ހެކި ބެލުމުގައި ފަރުވާތެރިނުވުމުގެ ނަތީޖާއަށް ޒިންމާވާންޖެހޭނީ ދައުލަތުކަމުން އިސްތިއުނާފުގެ ޙައްޤަށް ހުރަސްއެޅިފައި ނުވާތީ، ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބަދަލުކުރަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނެތެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. އިސްތިއުނާފު ފޯމުގައިވާ ނުކުތާތަކުގެ ބޭރުން ޝަރީޢަތުގެ އަޑުއެހުމުގައި އައު ޤާނޫނީ ބަހުސެއް ގެނައުމަކީ ދަޢުވާއަށް ގެނެވޭ ބަދަލެއް ކަމަށްވާތީ، އެއީ ހައިކޯޓުގެ ގަވާއިދުގެ 37 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފު ކަމެއް ކަމުން، ހައިކޯޓުން މައްސަލައިގައި ގޮތެއް ކަނޑައަޅަނީ އިސްތިއުނާފު ފޯމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ޤާނޫނީ ބަހުސްގެ ދާއިރާގެ ތެރެއިން އެވެ. (ޕެރ. 38)
2. ބަންދާމެދު ގޮތެއްނިންމާ މަޖިލީހުގައި ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާގެ މައްޗަށް ހުރި ހެކިތަކަކީ ކޮބައިކަން އިޖުމާލީ ގޮތެއްގައި ބަޔާންކޮށްދިނުމުން ފުދޭނެއެވެ؛ އަދި ބަންދުގެ ޙާލަތު ބަދަލުވިގޮތް ތަފުޞީލުކުރުމުގައި، ކޮންމެ މައްސަލައެއްގެ ޙާލަތަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ނިންމުމަށް ވާސިލުވި ސަބަބު އެކަށީގެންވާ މިންވަރަކަށް ބަޔާންކުރުމުން ފުދޭނެއެވެ. (ޕެރ. 43، 46)
3. ބަންދާމެދު ގޮތްކަނޑައަޅާ މަޖިލިސްތަކަކީ ހެކިގަރީނާގެ ޤާނޫނީ ޞައްޙަކަމާމެދު ގޮތްކަނޑައަޅާ މަޖިލީހެއް ނޫނެވެ؛ ބަންދުން ދޫކޮށްލި ސަބަބު ބަޔާންކުރާއިރު ހެކި ވަޒަންކުރުމުގައި މައުޟޫޢީ މައްސަލައަށް އަސަރުކުރާފަދަ ކަމެއް ނުނިންމޭނެ ކަމުން، ހެކިންގެ ބަހުން ސާބިތުވާ ނުވަތަ ނަފީވާ ވާޤިޢާތައް ތަފުޞީލުކޮށް ފަނޑިޔާރު ބަޔާންކުރާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ. (ޕެރ. 44، 46، 48، 53)
4. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ތަޠުބީޤުކުރުމުގައި، އިސްތިއުނާފީ ކޯޓުތަކުގައި ޚަޞްމަކު ހުށަހަޅާ ޤާނޫނީ ބަހުސްއާ ގުޅުންހުރި އެންމެހައި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތަކަށް ރިޢާޔަތްކުރަންވާނެއެވެ؛ ހަމައެކަނި އެ ޚަޞްމަކަށް ވާގިވެރިވާ ޤަޟިއްޔާތަކަށް ޙަވާލާދީ، އެދޭ ފަރުވާއަށް އަސަރުކޮށްފާނެ ޤަޟިއްޔާތަކުގެ އުޞޫލުތައް ނެތްއެއްޗެއް ކަމަށް ދައްކުވައިދޭގޮތަށް ވަކާލާތުކުރުމަކީ އެ މާއްދާގެ މަފްހޫމާ އެއްގޮތްވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 45)
5. ބަންދާމެދު ގޮތެއްނިންމާ މަޖިލީހަށް ޙާޟިރުވުމުގެ ކުރިން ބަންދުގެ ޙާލަތު ބަދަލުވާފަދަ ކަމެއް ހިނގާފައިވޭތޯ ބެލުމާއި، ރައްކާތެރިކޮށްފައިވާ ހެކި (ބަޔާން ނުވަތަ ރެކޯޑިންގ) ބެލުމަކީ އެކަށީގެންވާ ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ދައުލަތުން އަދާކުރަންޖެހޭ ޒިންމާއެކެވެ؛ ފަރުވާތެރިވިނަމަ ލިބެންއޮތް މަޢުލޫމާތު ނުލިބުމުން ކޯޓުން އިޖުމާލީކޮށް ޙަވާލާދޭ ވާޤިޢާއެއް ދައުލަތަށް ނޭނގުމަކީ އިސްތިއުނާފުގެ ޙައްޤަށް ހުރަސްއެޅޭ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 50-54)
6. ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރުގެ ތެރެއަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކުން ވަދެވޭނީ އެކަމަށް އެކަށީގެންވާ ޤާނޫނީ ސަބަބެއް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ދައްކުވައިދީފިނަމައެވެ. (ޕެރ. 55)
7. އިސްތިއުނާފު ރަޖިސްޓަރީކޮށް ޖަވާބު ހުށަހެޅުމަށްފަހު ބޭއްވޭ އަޑުއެހުމުގައި، އިސްތިއުނާފު ފޯމުގެ މައިގަނޑު ޤާނޫނީ ބަހުސްގެ ދާއިރާއިން ބޭރުން މުޅިން އައު ނުކުތާއެއް ނުވަތަ ބަހުސެއް ހުށަހެޅުމަކީ ފުރަތަމަ މަރުޙަލާގައި ދަޢުވާ ބަދަލުކުރުން ފަދަ ކަމެއް ކަމުން، އެއީ އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތުގެ ދިފާޢުވުމުގެ ޙައްޤަށް ހުރަސްއަޅާ ކަމެކެވެ. (ޕެރ. 56-58)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 56 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2009/12 (ކުޑަކުދިންނަށް ޖިންސީ ގޯނާކުރާ މީހުންނާމެދު ޚާއްޞަ އުޞޫލުތަކަކަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 36 ވަނަ މާއްދާ (ހ) އަދި (ނ)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2009/12 ގެ 35 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 31 ވަނަ މާއްދާ، 32 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 43 ވަނަ މާއްދާ އަދި 45 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓުގެ ގަވާއިދުގެ 37 ވަނަ މާއްދާ
• 2021/SC-A/50 (މަފްތޫޙް ސަޢީދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2022/SC-A/51 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އޚމ)
• 2020/SC-A/93 (ޝަހީބް އިބްރާހީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2022/HC-B12/97 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ހުނޭސާ އާދަމް ނަސީރު)
• 2021/HC-A/550 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަރުޝަދު ޚާލިދު)
• 2022/HC-B12/94 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ފަޟުލޫން މުޙައްމަދު)
• 2023/HC-B12/05 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙަސަން މުނާޒު)
• 2023/HC-B12/80 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިރުފާން ތަޤިއްޔާ)
• 2023/HC-B12/45 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަޙްމަދު ޒަވާޖު)
• 2023/HC-B12/44 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިބްރާހީމް އިރުފާން)