ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ފަޟްލޫން މުޙައްމަދު

ނަތީޖާ: ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ އަމުރު ބާޠިލު؛ ދައުލަތުން ހުށަހަޅައިފިނަމަ މި ޤަޟިއްޔާގެ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ބަންދާމެދު އަލުން ގޮތެއް ނިންމުމަށް

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ބަންދާ މެދު ގޮތެއް ނިންމުން، ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 13 ވަނަ މާއްދާ، ހެކީގެ ނިސްބަތް ބަދަލުވުމުން ސަބަބު ބަޔާންކުރުން، އިސްތިއުނާފީ އޮޅިގަނޑު ގިރާކުރުން، ތުހުމަތުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެކި ހުރުމާއި، ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ހެކި ހުރުން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 145-J/MA/2022/1400

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޓެރަރިޒަމް މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ ދަށުން ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތެއް، ކުރީގެ އަމުރުތަކުގައި 'ތުހުމަތުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެކި' ހުރިކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވަނިކޮށް ހެކީގެ ނިސްބަތް 'ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް' ދަށްކޮށް ސަބަބު ބަޔާންނުކޮށް ޝަރުޠުކޮށް ދޫކުރި އަމުރަކީ ޤާނޫނީ އަމުރެއްތޯ؛ އަދި ދައުލަތުގެ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއަކީ ގިރާކުރެވިފައިވާ އޮޅިގަނޑެއްތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: ގަލޮޅު ދަނޑުގައި ބޭއްވި އިންޓަނޭޝަނަލް ޑޭ އޮފް ޔޯގާގެ ޙަރަކާތަށް ވަދެ ހަމަނުޖެހުން ހިންގިކަމުގެ މައްސަލައިގައި ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތެއް ހައްޔަރުކޮށް، 'ތުހުމަތުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެކި' ހުރިކަމަށް ބަލައި ބަންދު ތިން ފަހަރު އިތުރުކުރުމަށްފަހު، ޓެރަރިޒަމް ޤާނޫނުގެ ދަށުން ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދަށް ފުލުހުން އެދުނެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ހެކި ހުރި ނަމަވެސް 49 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތެއް ދަލާލަތުކުރާ ހަރުދަނާ ސަބަބެއް ނެތްކަމަށް ބަލައި ޝަރުޠުތަކާއެކު ދޫކުރިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ ހެކީގެ ނިސްބަތް މަދުވި ގޮތެއް ނުބުނެ، ގަވާއިދުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްނުކޮށް ނިންމި ކަމަށެވެ. ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން ޤާނޫނީ އޮޅިގަނޑެއް ގިރާނުކުރާކަމަށް އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޟެއް ހުށަހަޅައި، ދޫކުރީ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރުގެ ތެރެއިން ކަމަށާއި ހަދީޘެއް ކިޔުމަކީ ޓެރަރިޒަމަށް ހިތްވަރުދިނުމެއް ނޫން ކަމަށް ބުންޏެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޟު ބަލައިނުގަނެ، އިތުރު ހެކި ހުށަހެޅިއިރު ހެކީގެ ދަރަޖަ ދަށްކުރި ސަބަބު ސާފު ނުވާކަމާއި، ކުރިން މުޖުތަމަޢަށް ނުރައްކާކަމަށް ބެލި ސަބަބު ނެތިގޮސްފައިވާ ގޮތެއް ނުވަތަ ބަދަލުވި ޙާލަތެއް ބަޔާންނުކޮށް ދޫކުރުމަކީ ރަނގަޅު ނިންމުމެއް ނޫންކަމަށް ބަލައި އަމުރު ބާޠިލުކުރެވުނެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުމެއް ހައިކޯޓުގައި އިސްތިއުނާފުކުރެވޭނީ ޤާނޫނާ ޚިލާފުވުން ނުވަތަ ޤާނޫނު ތަޠުބީޤުކުރުމުގައި/މާނަކުރުމުގައި ކުށެއް ހެދިފައިވުމުންނެވެ؛ ގޯހެއް ހެދިފައިވާކަމަށް ހަމައެކަނި ބުނުމުގެ އިތުރަށް އުފެދޭ ޤާނޫނީ ބަހުސް އިސްތިއުނާފުކުރާ ފަރާތުން ސާފުކޮށްދޭންވާނެއެވެ (2019/SC-L/91). (ޕެރ. 17)
2. ދަށު ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުގެ އިޚްތިޔާރީ ނިންމުމަކަށް އިސްތިއުނާފީ ކޯޓަކުން ވަންނާނީ 2022/SC-A/51 ގައިވާ ހަތަރު ޙާލަތުގައެވެ؛ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާއިން އެ ޙާލަތްތަކުގެ ތެރެއިން ޙާލަތެއް (ރަނގަޅު ނޫން އުޞޫލަކަށް ބިނާކުރުން، މައިގަނޑު ވާޤިޢާއަކަށް ރިޢާޔަތް ނުކުރުން) މެދުވެރިވެފައިވުމުގެ އިޙްތިމާލު އޮތުމުން އިޖުރާއީ އިޢުތިރާޟު ބަލައިނުގަނެވުނެވެ. (ޕެރ. 18–19، 23)
3. ޤާނޫނުއަސާސީގެ 45 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ގޮތުން ޤާނޫނާ އެއްގޮތަށް މެނުވީ މީހަކު ހައްޔަރުކޮށް ބަންދުކޮށްގެން ނުވާނެއެވެ؛ ޙުކުމުގެ ކުރިން ބަންދުކުރެވޭނީ 49 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ޙާލަތްތަކުގައެވެ. (ޕެރ. 25)
4. ޝަހީބް އިބްރާހީމް ޤަޟިއްޔާގައިވާ ގޮތުން ބަންދު ދެމެހެއްޓުމުގައި ޖަވާބު ހޯދަންޖެހޭ ދެ ސުވާލަކީ ތުހުމަތުކުރެވޭ ކުށަށް ބާރުލިބިދޭ ހެކި ހުރިތޯއާއި 49 ވަނަ މާއްދާގެ ޙާލަތެއް ވުޖޫދުވޭތޯއެވެ؛ އެއްވެސް ހެއްކެއް ނެތްނަމަ 49 ވަނަ މާއްދާއަށް ބަލާކަށް ނުޖެހޭއިރު، 'ތުހުމަތުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެކި' ނުވަތަ 'ކޮންމެވެސް މިންވަރެއްގެ ހެކި' ހުރިނަމަ 49 ވަނަ މާއްދާގެ ސަބަބެއް އޮތްތޯ ބަލަންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 26–27)
5. 'ތުހުމަތުކުރެވޭ މިންވަރަށް ހެކި' ހުރުމަކީ ޝައްކަށްވުރެ މަތީ ދަރަޖައެއް ކަމުގައިވެ، ލިބިފައިވާ ވާޤިޢާތަކަށް ބަލައި ކުށް ކުރިކަމަށް ފަރުވާތެރި ސަބަބުވެރި މީހަކަށް ޤަބޫލުކުރެވުމެވެ (ޔަޤީންކަން 50 އިންސައްތައަށްވުރެ ބޮޑުވުން)؛ 'ކޮންމެވެސް މިންވަރެއްގެ ހެކި' އަކީ އެއަށްވުރެ ދަށު، ސާފު ވާޤިޢާތަކަށް ބިނާކޮށް ޖިނާއީ ހަރަކާތެއް ހިނގާކަން ސަބަބުވެރި މީހަކަށް ޤަބޫލުކުރެވޭ ދަރަޖައެވެ (މަފްތޫޙް ސަޢީދު). (ޕެރ. 28–29)
6. ބަންދާމެދު ނިންމާ ނިންމުމަކީ އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ނިންމުމަކަށްވާތީ، ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތާއި 49 ވަނަ މާއްދާގެ ސަބަބު އޮތް ނޫންކަމާއި ނިންމުން ބިނާކުރާ ޤާނޫނީ ނައްޞު ސާފުކޮށް އެނގެން އޮންނަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 34)
7. ކުރީގެ އަމުރުގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކަށްވުރެ އިތުރު ހެކި ހުށަހެޅިފައިވާއިރު ހެކީގެ ނިސްބަތް ނުވަތަ ދަރަޖަ ދަށްކޮށްފިނަމަ، އޭގެ ސަބަބު އަމުރުގައި ތަފްޞީލުކޮށްދޭންޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 35)
8. ކުރީގެ އަމުރުތަކުގައި ބަލައިނުގަނެ، އިސްތިއުނާފެއްވެސް ނުކުރެވިފައިވާ ސަބަބެއް (ހެކީގެ މައްޗަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުން) ބަންދު ދޫކުރި އަމުރުގެ އިސްތިއުނާފުގައި ވުޖޫދުގައިވާ ސަބަބެއްކަމަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 41)
9. މުޖުތަމަޢުގެ ސަލާމަތަށް ނުރައްކާ އޮތުމުން ބަންދުކޮށްފައިވާ މީހެއްގެ ބަންދަށް ލުޔެއް ދޭނަމަ ނުވަތަ ޝަރުޠުކޮށް ދޫކުރާނަމަ، އެ ނުރައްކާ ސީދާ އެމީހާގެ ފުށުން ނެތިގޮސްފައިވޭތޯ ބަލައި، ބައިވެރިވުން ކުޑަވުން، ކުށުގެ ޙާލަތާއި އަނިޔާވެރިކަން ކުޑަވުން ނުވަތަ ތަޙްޤީޤުގައި ފާޅުވި ކަމެއް ފަދަ ބަދަލުވި ސަބަބު އިޖުމާލީ ގޮތެއްގައި ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ. (ޕެރ. 43–45)
10. މީހެއްގެ މައްޗަށް ތުހުމަތުކުރުމަކީ ހަމައެކަނި އެ ސަބަބަށްޓަކައި ބަންދުގައި ބަހައްޓަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ހެކި ހުރުމާއެކު 49 ވަނަ މާއްދާގެ ސަބަބެއް ވުޖޫދުގައިވާން ޖެހެއެވެ. (ޕެރ. 45)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '13')
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 45 ވަނަ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '15') އަދި 16 ވަނަ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '36')
• ޤާނޫނުއަސާސީގެ 141 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) (ލިޔުމުގައި '313'؛ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާގައި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކާބެހޭ ޤާނޫނު) - ހައިކޯޓަށް އިސްތިއުނާފުކުރެވޭ ޙާލަތްތައް ބަޔާންކުރާ މާއްދާ (ލިޔުމުގައި '13 ވަނަ މާއްދާ')
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2015 (ޓެރަރިޒަމް މަނާކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 16 ވަނަ މާއްދާގެ (ލ) (ލިޔުމުގައި '36'؛ 3 ވަނަ އިޞްލާޙުން އިތުރުކުރި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 53 ވަނަ މާއްދާ އަދި 62 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) (ލިޔުމުގައިވާ ގޮތަށް)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2021-SC-REG-01 (ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު) ގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ނ)
• 2019/SC-L/91 [2022] SC 39 (އިބްރާހީމް ޖިހާދު ވ. ހައުސިންގ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން ލިމިޓެޑް)
• 2022/SC-A/51 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އޚމ)
• 2020/SC-A/93 (ޝަހީބް އިބްރާހީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• [2021] SC 67 (މަފްތޫޙް ސަޢީދު ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް)
• 2021/HC-A/55 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އަރުޝަދު ޚާލިދު)
• 2022/HC-B12/79 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޝަބިމް އާދަމް)
• 2022/HC-B12/64 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިބްރާހީމް ރައްޒާން)
• 2017/HC-A/75 (ދިވެހި ދައުލަތް ވ. މާނިޙު މުޙައްމަދު)