ޢަބްދުﷲ ޢަރީފް ވ. ޢަބްދުއްރަޙްމާން ޙަސަން

ނަތީޖާ: އިސްތިއުނާފު ބާޠިލް، ދަށުކޯޓުގެ ޙުކުމް ޤާއިމް

ދަށު ކޯޓު: ސިވިލް ކޯޓު 4237/Cv-C/2018

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ލިޔުމެއް ނެތް އަނގަބަހުން ވެވުނު ކަމަށް ބުނާ ވިޔަފާރީގެ އެއްބަސްވުމެއް ދަޢުވާކުރާ ފަރާތުން ސާބިތުކޮށްފައިވޭތޯ، އަދި ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ސިވިލް ކޯޓުން މައްސަލަ ނިންމުމާއި ހެކި ވަޒަންކުރުމާ ގުޅޭ އިސްތިއުނާފީ ނުކުތާތަކުގެ ޞައްޙަކަން.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. ޤާނޫނަކުން ވަކި ގޮތެއް ލާޒިމް ނުކުރާނަމަ ކޮންޓްރެކްޓެއް ވަކި ގޮތަކަށް އޮތުން ލާޒިމް ނޫންކަމާއި، ހުށަހެޅުމެއް ޤަބޫލުކުރުމުން ވުޖޫދަށް އަންނަ ރިޟާއީ ކޮންޓްރެކްޓަކީ ކިތާބީ ކޮންޓްރެކްޓަކަށް ވާން ނުޖެހޭކަމާއި، ލިޔެވިފައި ނެތުމުން ކޮންޓްރެކްޓުގެ ވުޖޫދު ނަފީ ނުވާކަމާއި، އޭގެ ވުޖޫދު ތަފާތު ވަސީލަތްތަކުން ސާބިތު ކުރެވިދާނެކަން (2009/SC-A/30). (ޕެރ. 9)
2. ކޮންޓްރެކްޓެއް ޞައްޙަވުން ބިނާވެފައިވަނީ ބައިވެރިންގެ މަޖުބޫރުކުރުމެއް ނެތް ފުރިހަމަ ރުހުމާއި، އެ ރުހުން ޝަރީޢަތާއި ޤާނޫނު ޤަބޫލުކުރާ ކަމެއްގެ މައްޗަށް އޮތުމުގެ ދެ އަސާސްކަމާއި، ހުށަހެޅުމާއި ޤަބޫލުކުރުމާއި، މުޤާބިލާއި، ޤާނޫނީ ގުޅުމެއް އުފެއްދުމުގެ ނިޔަތާއި، ޤާބިލިއްޔަތާއި ރުހުން ފުރިހަމަނުވެ ޞައްޙަ ކޮންޓްރެކްޓެއް އޮތްކަމަކަށް ނުބެލެވޭނެކަން. (ޕެރ. 10)
3. ކޮންޓްރެކްޓެއް އޮތްކަން ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އޮތީ އެ ދަފްޢު ކުރިމަތިކުރާ ފަރާތުގެ މައްޗަށް ކަމާއި، މަދަނީ ޚުޞޫމަތްތަކުގައި ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުޞޫލެއްގެ ގޮތުން ދަޢުވާކުރާ ފަރާތަށް ކަމާއި، 'ދަފްޢެއް' ސާބިތުކުރުމުގެ ބުރަ އުފުލަންޖެހޭނީ އެ ދަފްޢު ކުރާ ފަރާތް ކަމާއި، އެ ބުރައަކީ ހެކި ހުށަހެޅުމުގެ ބުރައާއި (burden of production) ޤަބޫލުކުރުވުމުގެ ބުރަ (burden of persuasion) ކަން (2017/SC-A/01). (ޕެރ. 11)
4. މަދަނީ މައްސަލަތަކުގައި ހާދިސާ ސާބިތުކުރުމަށް ބަލާ މިންގަނޑަކީ 'ބޮޑަށް ބުރަވެވޭ ގޮތް' (balance of probabilities) ކަމާއި، ހާދިސާ ހިނގިކަމަށް ކަނޑައަޅަނީ ގުޅުންހުރި ހެކި އަދި ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، ނުހިނގާ ކަމަކަށްވުރެ ހިނގިކަމަށް ފަނޑިޔާރަށް ބޮޑަށް ބުރަވެވުމުން ކަން. (ޕެރ. 12)
5. ހާދިސާ ސާބިތުކޮށްނުދޭ ހެއްކަކުން މައްސަލަ ސާބިތު ނުވާނެކަމާއި، ހާދިސާ ސާބިތުނުވާ ޙާލަތުގައި ހުށަހަޅާ އެއްޗެއް އޮތުމަކުން އޭގެ އަޞްލުން މަދަނީ ޙައްޤެއް ނުއުފެދޭކަން (2013/SC-A/28)؛ ލިޔުމެއް ނެތި، ހެކިންގެ ބަސްތަކުންވެސް ދެފަރާތުގެ ހުށަހެޅުމާއި ޤަބޫލުކުރުމާއި ގުޅުމެއް އުފެއްދުމުގެ ނިޔަތް ސާފުނުވާއިރު، އެއްބަސްވުމެއް އޮތްކަން މަދަނީ މިންގަނޑުން ސާބިތު ނުވާނެކަން. (ޕެރ. 16، 24)
6. ފަނޑިޔާރުން ހެއްކާއި ޤަރީނާއަށް ރިޢާޔަތްނުކުރި ކަމަށް ބުނާ ފަރާތުން، ރިޢާޔަތްނުކުރި ކޮން ޤާނޫނީ ނުކުތާއަކާ ގުޅޭ ކޮން ހެއްކެއްކަމާއި، ހެކި ވަޒަންކުރި ގޮތް ޚިލާފުވީ ކޮން އުޞޫލަކާ ނުވަތަ މާއްދާއަކާ ކޮން ގޮތަކުންކަން ބަޔާންކޮށްދޭން ވާނެކަން (AG v Ismail Abdulhameed [2021] SC 43 ޕެރ. 19)؛ އެކަން ބަޔާންނުކުރެވޭނަމަ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 20 އަދި 142 ވަނަ މާއްދާއާ ޚިލާފުވިކަމަށް ބުނާ ނުކުތާ ޤަބޫލު ނުކުރެވޭނެކަން. (ޕެރ. 18–19)
7. ހައިކޯޓުން މައްސަލަ ބަލާނީ ދަށުކޯޓުގައި ހުށަހެޅި ހެކިތަކާއި ދިފާޢުތަކަކީ އަސާސްކަމުގައި ބަލައިގެންކަމުން، ދަށުކޯޓުގައި ފާހަގަކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބި ނަގާފައި ނުވާ ނުކުތާތައް (މިސާލަކަށް ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމާ ގުޅޭ ނުކުތާ) އިސްތިއުނާފީ މަރުޙަލާގައި ރިޢާޔަތްކުރަން ނުޖެހޭނެކަން (ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 32 ވަނަ މާއްދާ؛ 2014/HC-A/83؛ 2017/SC-A/41)؛ ކޯޓަށް ޙާޟިރުވުމުގެ އަމުރު ލިބި ޤަބޫލުކުރެވޭ ޢުޛުރެއް ނެތި ޙާޟިރުނުވާނަމަ ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޣައިރު ޙާޟިރުގައި ނިންމުމުގެ އިޚްތިޔާރު ކޯޓަށް ލިބިގެންވާކަން. (ޕެރ. 21–23)

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/91 (ކޮންޓްރެކްޓާބެހޭ ޤާނޫނު) ގެ 4 ވަނަ މާއްދާ އަދި 5 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 22/2010 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 32 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަދި (ށ)
• ކޯޓަށް މީހުން ޙާޟިރުކުރުމުގައި ޢަމަލުކުރާނެގޮތުގެ ޤަވާޢިދުގެ 28 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 20 ވަނަ މާއްދާ އަދި 142 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުކުރި ފަރާތުން ހަވާލާދީ، ކޯޓުން ރައްދުކުރި)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 32/2021 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 268 ވަނަ މާއްދާ އަދި 284 ވަނަ މާއްދާ (އިސްތިއުނާފުކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2009/SC-A/30 (ޙަސަން ޙަލީމް ވ. ހަރންގް ތްޔޭ ހެންގް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2017/SC-A/01 (އެލައިޑް އިންޝުއަރެންސް ކޮމްޕެނީ އޮފް ދަ މޯލްޑިވްސް ވ. ޔޮޓް ޓުއަރސް މޯލްޑިވްސް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މުޙައްމަދު ސަޢީދު އިސްމާޢީލް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2014/SC-A/13 އަދި 2010/SC-A/02
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2012/SC-A/27 (އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. ޙުސައިން ރިޝީފް ޠާހާ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/53 (ޢަލީ މޫސާ ވ. އާސިޔަތު ނިޒާރު)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2013/SC-A/28 (އޭޑީކޭ ކޮމްޕެނީ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ވ. ގަސްވެލި އައިލެންޑްސް ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިސްމާޢީލް ޢަބްދުލްޙަމީދު [2021] SC 43 ޕެރ. 19
• ހައިކޯޓުގެ 2014/HC-A/83 (މޫސާ ނަޞީރު ވ. މޯލްޑިވްސް އިންލެންޑް ރެވެނިއު އޮތޯރިޓީ)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ 2017/SC-A/41