ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް
ނަތީޖާ: ދަށުކޯޓުގެ ނިންމުން ބާޠިލު؛ މައްސަލައަކީ ށ. ފުނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ބެލުމުގެ އިޚްތިޞާޞް ލިބޭ މައްސަލައެއް، އަލުން ހުށަހަޅައިފިނަމަ ބަލައިގަނެ ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެ
ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، މުރާޖަޢާކޮށްދިނުމަށް އެދި ހުށަހެޅި ފޯމާމެދު ނިންމިގޮތް، އިޚްތިޞާޞް ކަނޑައަޅާފައިވާ ޤާނޫނީ ނައްސުތައް، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 155 ވަނަ މާއްދާ، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 69 ވަނަ މާއްދާ، މި ޤާނޫނުގެ ޖަދުވަލު 5، ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް (territorial/regional jurisdiction)، މައުޟޫޢީ އިޚްތިޞާޞް ނުވަތަ ކަމުގެ އިޚްތިޞާޞް (subject matter jurisdiction)، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 6 ވަނަ މާއްދާ، އިޚްތިޞާޞްއާ ގުޅޭ މާއްދާތައް އެއް ރޮއްޖަކުން ކިޔުން، ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް އެއް ކޯޓަށް ވުރެ ގިނަ ކޯޓުތަކަށް ލިބޭ ޙާލަތް (multiple venues)، ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްއަށް ލިބިގެންވާ އިޚްތިޔާރީ ބާރު (prosecutorial discretion)، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 223 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 220 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)، ޤާނޫނު ނަންބަރު 2008/9 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ ޤާނޫނު) ގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
ދަށު ކޯޓު: ށ. ފުނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓު C15C/2024/3
Saeed Lex ގައި ހުޅުވާޙުކުމުގެ ޕީޑީއެފްކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު
ޖިނާއީ ދަޢުވާއެއް ބެލުމުގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް އެއް ކޯޓަށް ވުރެ ގިނަ ކޯޓުތަކަށް ލިބޭ ޙާލަތުގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާއާއި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ އުފުލާނެ ކޯޓު އިޚްތިޔާރުކުރުމަކީ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރެއްތޯ، އަދި އެ މާއްދާތަކުގައިވާ ޙާލަތްތަކުގެ ތެރެއިން އެއް ޙާލަތަކަށް އިސްކަން ދޭންޖެހޭތޯ؛ މިގޮތުން ށ. ފުނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ރަޖިސްޓްރާރު (69 ވަނަ މާއްދާގެ (ފ) ގެ ދަށުން ހުށަހެޅި) ދަޢުވާތައް ބަލައިނުގަތުމަކީ ޞައްޙަ ނިންމުމެއްތޯ.
ޚުލާޞާ
ވާޤިޢާ: ށ. ދޮޅިޔަދޫއިން ތަކެތި ވަގަށް ނަގައި ދޯންޏެއްގައި ދަނިކޮށް ކަނޑުމަތިން ހިފެހެއްޓި، އެކި ރަށްރަށަށް ނިސްބަތްވާ 6 ފަރާތެއްގެ މައްޗަށް އެހެން މީހެއްގެ މުދަލެއްގެ މައްޗަށް ހުއްދަނޫން ގޮތުގައި ބާރު ހިންގުމުގެ ދަޢުވާ ދައުލަތުން ށ. ފުނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓަށް ހުށަހެޅިއެވެ. ތަޙްޤީޤުކުރީ ށ. ފުނަދޫ ފުލުހުންނާއި ހެކިން ތިބީ ށ. ފުނަދޫގައެވެ.
ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އާއި (މ) ގެ ދަށުން އިޚްތިޞާޞް ނުލިބޭ ކަމަށް ބުނެ ރަޖިސްޓްރާރު ދަޢުވާ ބަލައިނުގަތުމުން، މުރާޖަޢާގައި ވެސް (69 (ހ) އާންމު އުޞޫލު ކަމަށާއި، ސާބިތު އުޞޫލަކުން ދަޢުވާ ހުށަހަޅަންވާނެ ކަމަށް) ރަޖިސްޓްރާރުގެ ނިންމުން ބަދަލުނުކުރެއެވެ.
ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 223 (ނ)، ޕީޖީ ޤާނޫނުގެ 15 (ނ) އަދި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 6 (ރ) ގެ ދަށުން އިޚްތިޞާޞް ލިބޭ ކޯޓެއް އިޚްތިޔާރުކުރުމަކީ ޕީޖީގެ އިޚްތިޔާރެއް ކަމަށާއި، 69 ވަނަ މާއްދާގެ (ފ) ގެ ދަށުން ހެކިން ދިރިއުޅޭ ދާއިރާގެ ކޯޓަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބޭ ކަމަށާއި، 69 ވަނަ މާއްދާގައި އެއް ޙާލަތަކަށް އިސްކަމެއް ދީފައި ނުވާ ކަމަށެވެ. އިސްތިއުނާފު ރައްދުވާ ފަރާތެއް ނެތި exparte ކޮށް މައްސަލަ ބެލިއެވެ.
ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ދެ ޤާނޫނުގެ އިޚްތިޞާޞާ ގުޅޭ ނައްސުތަކުގައި އިސްކަމެއް ނުވަތަ އާންމު އުޞޫލެއް ކަނޑައަޅާފައިނުވާތީ، ގިނަ ކޯޓުތަކަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބޭއިރު ކޯޓު އިޚްތިޔާރުކުރުމަކީ ޕީޖީގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރެވެ. ހެކިން ށ. ފުނަދޫގައި ތިބުމުން 69 (ފ) ގެ ދަށުން އެ ކޯޓަށް ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ލިބޭތީއާއި ދައުލަތުން ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައިވާތީ، ދަޢުވާ ބަލައިގަތުމަށް ޤާނޫނީ ހުރަހެއް ނެތެވެ.
ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް
- އިޚްތިޞާޞް ނުވަތަ jurisdiction އަކީ މައްސަލައެއް ބަލައި ޙުކުމެއް ކުރުމަށް ޤާނޫނުގެ އިމުގެ ތެރެއިން ކޯޓަކަށް ލިބިދީފައިވާ ބާރާއި އިޚްތިޔާރެވެ. މައުޟޫޢީ (subject matter) އިޚްތިޞާޞާއި ސަރަޙައްދީ (territorial) އިޚްތިޞާޞް ދެގޮތުންވެސް ލިބިގެން މެނުވީ ކޯޓަކަށް މައްސަލައެއް ބަލައި ފައިސަލާއެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 28-32)
- ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) "އެހެން ޤާނޫނެއްގައި އެހެން ގޮތަކަށް ބަޔާންކޮށްފައިވީނަމަވެސް" މިފަދައިން ފެށުމުން، އެ އަކުރުން ބަޔާންކުރަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގައިވާ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞްގެ އިތުރުން (ކުށް ހިނގި ރަށާއި ދަޢުވާލިބޭ މީހާ ދިރިއުޅޭ ރަށުގެ) ދެ އިތުރު ގޮތެކެވެ؛ މިއީ ޙައްލު ހޯދައިދިނުމުގެ އުޞޫލުން އިޚްތިޞާޞްގެ ދާއިރާ ފުޅާކުރުމެވެ. (ޕެރ. 44-45، 52)
- ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނާއި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގައިވާ އިޚްތިޞާޞާ ގުޅޭ ނައްސުތައް ކިޔަންވާނީ އެއް ރޮއްޖަކުން ވިޔެފައިވާ އެކަތިގަނޑެއްގެ ގޮތުގައި، މުޅި ޤާނޫނުގެ ސިޔާސަތާއި މަޤްޞަދުގެ ފުޅާ އިމުގެ ތެރޭގައެވެ (harmonious construction). ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާއާއި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގައި އާންމު އުޞޫލެއް، ނުވަތަ ވަކި ޙާލަތަކަށް އިސްކަން ނުވަތަ ޚާއްޞަކަމެއް ކަނޑައަޅާފައި ނުވާތީ (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 47 ވަނަ މާއްދާއާ ތަފާތުކޮށް)، 69 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ) އަކީ އާންމު އުޞޫލު ކަމަށް ނުވަތަ (މ) އަށް ފުރަތަމަ އިސްކަން ދޭންޖެހޭ ކަމަށް މާނަކުރުމަކީ މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނުގެ 3 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އާ ޚިލާފު ތަރުޖަމާއެކެވެ. (ޕެރ. 46-51، 72)
- ޖިނާއީ ދަޢުވާއެއް ބެލުމުގެ ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް އެއް ކޯޓަށް ވުރެ ގިނަ ކޯޓުތަކަށް ލިބޭ ޙާލަތުގައި (multiple venues)، ޤާނޫނުއަސާސީގެ 223 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)، ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ ޤާނޫނުގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އަދި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 6 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން ދަޢުވާ އުފުލާނެ ކޯޓު އިޚްތިޔާރުކުރުމަކީ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރެކެވެ (prosecutorial discretion). (ޕެރ. 53-54، 60)
- އާންމު އުޞޫލަކީ ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އިޚްތިޔާރީ ބާރުގެ ތެރެއަށް ކޯޓުތައް ނުވަނުމެވެ؛ ނަމަވެސް އެ ބާރު ބޭނުންކުރަންވާނީ ނުބައި ނިޔަތެއް، ސިޔާސީ މަންފާއެއް ނުވަތަ ތަފާތުކުރުމެއް ނެތި، ޤާނޫނީ އިމާއި އަސާސީ ޙައްޤުތަކާ ޚިލާފުނުވާ ގޮތުގެ މަތިން (ޤާނޫނުއަސާސީގެ 220 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ))، އަދި ނުނިޔަތާއެކު ނުވަތަ ބާރުގެ ބޭރުން ނުވަތަ ޤާނޫނީ ހަމަތަކާ ޚިލާފަށް ޢަމަލުކޮށްފިނަމަ ޖުޑީޝަލް ރިވިއުގެ ފުރުޞަތު ލިބިދެއެވެ. (ޕެރ. 55-59)
- ގިނަ ކޯޓުތަކަށް އިޚްތިޞާޞް ލިބޭ ޙާލަތުގައި ދަޢުވާ އުފުލި ކޯޓުގައި އެ ކޯޓެއް އިޚްތިޔާރުކުރި ސަބަބާއި މަޞްލަޙަތު ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ބަޔާންކުރުމަކީ ޖަވާބުދާރީވުމުގެ އަސާސެކެވެ؛ ކުށް ހިނގި ސަރަޙައްދު، ހެކިން ތިބި ތަން، ދަޢުވާލިބޭ މީހާ އުޅޭ ތަން، ކޯޓުގެ ޤާބިލުކަމާއި އާންމު މަޞްލަޙަތު ވަޒަންކުރެވޭނެއެވެ. (ޕެރ. 61-62)
- ކޯޓުގެ ބެކްލޮގް ނުވަތަ އިދާރީ ގޮންޖެހުންތަކަކީ ޤާނޫނުގެ ޙުކުމް އެއްފަރާތްކުރުމުގެ އުޒުރެއް ނޫނެވެ؛ ކޯޓަށް އިޚްތިޞާޞް އޮތްތޯ ބެލުމުގައި ބެކްލޮގަށް ރިޢާޔަތްކުރަންޖެހޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. (ޕެރ. 68)
- ހެކިބަސްދޭ ފަރާތްތައް ދިރިއުޅޭ ދާއިރާގެ ކޯޓަށް ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނުގެ 69 ވަނަ މާއްދާގެ (ފ) ގެ ދަށުން ސަރަޙައްދީ އިޚްތިޞާޞް ލިބޭތީ، ދަޢުވާލިބޭ ގިނަ ފަރާތްތައް އެކި ރަށްރަށަށް ނިސްބަތްވެ، ކަނޑުމަތިން ހިފަހައްޓައި، ތަޙްޤީޤުކުރި ފުލުހުން (ހެކިން) އެ ރަށުގައި ތިބި ޙާލަތުގައި، ސަބަބު ބަޔާންކޮށް އެ ކޯޓަށް ދަޢުވާ ހުށަހެޅުމަށް ޤާނޫނީ ހުރަހެއް ނެތެވެ. (ޕެރ. 63-69)
ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް
- ޤާނޫނުއަސާސީގެ 155 ވަނަ މާއްދާ
- ޤާނޫނުއަސާސީގެ 220 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
- ޤާނޫނުއަސާސީގެ 223 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
- ޤާނޫނު ނަންބަރު 2010/22 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޯޓުތަކުގެ ޤާނޫނު) ގެ 66 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، 69 ވަނަ މާއްދާ (ހ)، (މ)، (ފ)، 70 ވަނަ މާއްދާ، 98 ވަނަ މާއްދާ، ޖަދުވަލު 5
- ޤާނޫނު ނަންބަރު 2016/12 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 2 ވަނަ މާއްދާ، 6 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)، (ށ)، (ރ)
- ޤާނޫނު ނަންބަރު 2008/9 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ ޤާނޫނު) ގެ 15 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)
- ޤާނޫނު ނަންބަރު 2011/4 (މާނަކުރުމުގެ ހަމަތައް ބަޔާންކުރުމުގެ ޤާނޫނު) ގެ 3 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ) އާއި (ރ)، 4 ވަނަ މާއްދާ
- ޤާނޫނު ނަންބަރު 2021/32 (މަދަނީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު) ގެ 47 ވަނަ މާއްދާ
- ޤާނޫނު ނަންބަރު 2019/18 (ކުޑަކުދިންގެ އަދުލުގެ ޤާނޫނު) ގެ 21 ވަނަ މާއްދާގެ (ހ)
- 2018/SC-A/31 (އަޙްމަދު ޝިޔާޛް އަދި އިތުރު ފަރާތްތަކެއް ވ. ފުރަނަ ހޯލްޑިންގްސް)
- 2020/SC-A/46 (ދައުލަތް (މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓުއަރިޒަމް) ވ. އަތަމާ މެރިން އިންޓަނޭޝަނަލް)
- 2023/SC-A/02
- 2024/SC-A/06
- 2021/SC-A/113
- 2021/SC-A/96
- 2021/SC-A/79
- 2020/HC-A/183 (ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް ވ. އިބްރާހީމް ފުއާދު)
- R (Corner House Research) v DPP [2008] UKHL 60
- Repco Holdings Bhd v PP [1997] 3 MLJ 681
- Ramalingam Ravinthran v Attorney-General [2012] 2 SLR 49
- Mat Shuhaimi bin Shafiei v Public Prosecutor [2014] 2 MLJ 145
- Sukma Darmawan Sasmitaat Madja v Ketua Pengarah Penjara [1999] 2 MLJ 241
- United States v. Armstrong 517 U.S. 456 (1996)
- Ajith Y. Abraham & Ors v Inspector of Police [2004] 8 SCC 100
މި ޚުލާޞާއާއި އުޞޫލުތައް ނަގާފައިވަނީ AI ބޭނުންކޮށް، އަދި ރިވިއު ނުކުރެވޭ. ޙަވާލާދިނުމުގެ ކުރިން ޙުކުމުގެ ޕީޑީއެފް ބައްލަވާ.