ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޙަލީމަތު ލަމްޙާ ޢަބްދުއްރަޙްމާނު

ނަތީޖާ: ފަނޑިޔާރު ޙަސަން ޝަފީޢުގެ ރައުޔުގައި ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ބަންދު މުރާޖަޢާގެ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނާ ޚިލާފު ނިންމުމެއްކަމަށް ދެކިފައި (ޙުކުމުގެ ފަހު ބައި ފައިލުގައި ނެތް)

ކީވޯޑުތައް: ޖިނާއީ، ބަންދާ މެދު ގޮތެއް ނިންމުން

ދަށު ކޯޓު: ކްރިމިނަލް ކޯޓު 147-B7/AM/2023/10

ކޯޓުން ނިންމަން ޖެހުނު ސުވާލު

ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދުކުރުމަށް ކުރި އަމުރު މުރާޖަޢާކޮށް، ޙާލަތު ބަދަލުވިކަމަށް ބުނެ ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތް ޝަރުޠުތަކާއެކު 3 މަހަށް ބަންދުން ދޫކޮށްލި ކްރިމިނަލް ކޯޓުގެ ނިންމުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާއާއި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނާއި ގަވާއިދާއި މަތީ ކޯޓުތަކުގެ ނިންމުންތަކާ އެއްގޮތް ނިންމުމެއްތޯ.

ޚުލާޞާ

ވާޤިޢާ: މީހަކު މެރުމުގައި ބައިވެރިވިކަމުގެ ތުހުމަތުގައި 2021 ޑިސެމްބަރުގައި ހައްޔަރުކުރެވި، ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 110 ވަނަ މާއްދާއާއި 30 (ރ)(2) ފަދަ މާއްދާތަކުގެ ދަށުން ދަޢުވާކުރެވި، 2022 ފެބްރުއަރީގައި ޝަރީޢަތް ނިމެންދެން ބަންދުކުރެވުނު ފަރާތެކެވެ.

ދަށު ކޯޓުގެ ނިންމުން: ކްރިމިނަލް ކޯޓުން (145-B7/AM/2023/10، 23 ނޮވެމްބަރު 2023) ބައިވެރިވުން ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި އޮތްކަމަށް ބުނުމާއި ދަޢުވާގެ މާއްދާ ފުށުއަރާކަމާއި، ހެކިން ހާޟިރުނުކުރެވި ޝަރީޢަތް ލަސްވުމާއި، ކުށުގެ ރެކޯޑެއް ނެތުމާއި ވަޒީފާ ފަދަ ކަންކަމަށް ބަލައި 3 މަސްދުވަހަށް ޝަރުޠުތަކާއެކު ބަންދުން ދޫކޮށްލިއެވެ.

ޚަޞްމުންގެ ހުށަހެޅުންތައް: ދައުލަތުން ބުނީ ޙާލަތު ބަދަލުވިގޮތް ބަޔާނުކޮށް، ދެފަރާތުގެ ބަސް ނުހޯދައި ނިންމި ކަމަށާއި، ރެކޯޑު ނެތުމާއި ވަޒީފާއަކީ ކުރިންވެސް އޮތް ޙާލަތުކަމަށާއި، ޝަރީޢަތް ލަސްވުމަކީ ދޫކޮށްލުމުގެ ސަބަބެއް ނޫން ކަމަށެވެ. ތުހުމަތުކުރެވޭ ފަރާތުން ބުނީ ޝަހީބް އިބްރާހީމްގެ ޓެސްޓް ތަޠުބީޤުކޮށް، ރެކޯޑު ނެތުމާއި ލަސްވުމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް ޝަރުޠުތަކާއެކު ދޫކުރުމަކީ ފަރުދީ ޙައްޤާއި މުޖުތަމަޢުގެ ޙައްޤު ބެލެންސްކުރެވޭ ނިންމުމެއް ކަމަށެވެ.

ކޯޓުގެ ސަބަބުތައް: ދެފަރާތުގެ ބަސް ނުހޯދައި ޤާނޫނީ ނުކުތާއެއް ނިންމުމަކީ ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އުޞޫލާ ޚިލާފުކަމާއި، 13 (ނ)(3) ގެ ޙާލަތު ނެތްކަމަށް ނިންމުމަށް ސަބަބު ބަޔާންކޮށްފައި ނެތްކަމާއި، ލަސްވުމުގެ ސަބަބުން ޙައްޤު ގެއްލުނުތޯ ވަޒަންކޮށްފައި ނެތްކަމާއި، ނުރައްކާ ސީދާ އޭނާގެ ފުށުން ނެތިގޮސްފައިވޭތޯ ބަލާފައި ނެތްކަމެވެ.

ކަނޑައެޅި ޤާނޫނީ އުޞޫލުތައް

1. (ޕެރ. 24–28) ޚަޞްމުން ފާހަގަނުކުރާ ނަމަވެސް ފަނޑިޔާރަށް ފާހަގަކުރެވޭ ޤާނޫނީ ކަމަކާ މެދު ގޮތެއް ނިންމުމުގެ ކުރިން ޚަޞްމުން ދެކޭގޮތް ހޯދަންވާނެއެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓު، އިސްމާޢީލް ޝުޖާޢު ވ. ޔޫސުފް ރިޟާ [2021] SC 98، ޕެރ. 69)؛ ދެފަރާތުގެ ބަސް ނުހޯދައި ބަންދާބެހޭ ނުކުތާއެއް ނިންމުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ) ގެ ދަށުން މަތީ ކޯޓުގެ ނިންމުމަށް ތަބާނުވުމެވެ.
2. (ޕެރ. 36، 38–39) ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދުގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)(3) ގައި ބަޔާންކުރަނީ ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާ ކުށުގައި ބައިވެރިވި 'ގޮތް' އެވެ، 'މިންވަރު' ނޫނެވެ؛ ދަޢުވާގައި ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތުގެ 30 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)(2) (މެދު މިންވަރަކަށް ބައިވެރިވުން) އަށް ޙަވާލާދީފައި އޮތުމަކީ، ބަންދުކުރިއިރުވެސް އޮތް ހަމަ އެ ޙާލަތަށްވާތީ، އެކަނި ޙާލަތު ބަދަލުވި ސަބަބެއް ނޫނެވެ؛ ކުށާއި ތުހުމަތުކުރެވޭ މީހާއާ ގުޅުން ކުޑަކޮށްދޭ ނުވަތަ ތުހުމަތު ނަފީކުރާ ކަމެއް ބަޔާނުކޮށް އެ ޙާލަތު ނެތްކަމަށް ނިންމުމަކީ ސަބަބު ބަޔާންކޮށް ނިންމި ނިންމުމެއް ނޫނެވެ.
3. (ޕެރ. 45–50، 53) އަވަސް ޝަރީޢަތެއްގެ ޙައްޤަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ) ގައިވާ ޙައްޤެއް ނަމަވެސް މުޠުލަޤު ޙައްޤެއް ނޫނެވެ؛ ޝަރީޢަތް ލަސްވުމުގެ ސަބަބުން ބަންދަށް ލުއި ދޭނަމަ، ލަސްވި މުއްދަތާއި، ލަސްވި ސަބަބާއި، ދަޢުވާލިބޭ ފަރާތުގެ ޙައްޤަށް އަންނަ އުނިކަން ފަދަ ކަންކަމަށް ރިޢާޔަތްކޮށް، އެ ޙައްޤު ޙަޤީޤަތުގައި ގެއްލިފައިވޭތޯ ވަޒަންކޮށް ސަބަބު ބަޔާންކުރަންވާނެއެވެ (Barker v. Wingo؛ Doggett v. United States).
4. (ޕެރ. 51–52) ކޯޓުގެ ވަސީލަތްތައް ނެތިގެން މައްސަލަތައް ނިންމުން އާދަޔާ ޚިލާފަށް ލަސްވާނެ ކަމަށް ބަލައިގެން ބަންދާބެހޭ ގޮތުން ޤާއިމުވެފައިވާ އުޞޫލުތައް ދޫކޮށްނުލެވޭނެއެވެ؛ މުއްތަހަމު ބަންދުގައި ބެހެއްޓުން ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާއިން ހުއްދަކޮށްފައިވަނީ މުޖުތަމަޢުގެ ޙައްޤުތައް ހިމާޔަތްކުރުމަށާއި ޢަދުލުއިންޞާފު ޤާއިމުކުރުމަށެވެ (ސުޕްރީމް ކޯޓު، ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ނިފާޒް އަދި އިތުރު 3 ފަރާތެއް [2023] SC 60، ޕެރ. 27).
5. (ޕެރ. 55–56) މުޖުތަމަޢުގެ ސަލާމަތަށް ނުރައްކާވެދާނެކަމަށް ބަލައި ބަންދުކުރެވިފައިވާ މީހަކު ބަންދުން ދޫކޮށްލުމުގެ ކުރިން، ނުރައްކާ އޮތްކަމަށް ބެލުނު ސަބަބު ސީދާ އޭނާގެ ފުށުން ނެތިގޮސްފައިވޭތޯ ވަޒަންކުރަންވާނެއެވެ؛ އެ ވަޒަނެއްނެތި ޝަރުޠުތަކާއެކު ދޫކޮށްލުމަކީ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާއާއި ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނުގެ 59 އަދި 60 (ށ) އާއި ގަވާއިދުގެ 13 (ނ) އާ ޚިލާފު ނިންމުމެކެވެ.

ބަލާފައިވާ ޤާނޫނުތައް

• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 49 ވަނަ މާއްދާ
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 51 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 143 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)
• ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ 17 އަދި 20 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު)ގެ 59 ވަނަ މާއްދާ
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 12/2016 (ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ޤާނޫނު)ގެ 60 ވަނަ މާއްދާގެ (ށ)(4) އަދި (ވ)
• ގަވާއިދު ނަންބަރު 2021/SC-REG-01 (ޝަރީޢަތްކުރުމާބެހޭ ޖިނާއީ އިޖުރާއަތުގެ ގަވާއިދު)ގެ 13 ވަނަ މާއްދާގެ (ނ)(3)
• ޤާނޫނު ނަންބަރު 9/2014 (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނުލްޢުޤޫބާތު)ގެ 30 ވަނަ މާއްދާގެ (ރ)(2)
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ޕްރެކްޓިސް ޑައިރެކްޝަން ނަންބަރު 2022/SCPD-02
• ސުޕްރީމް ކޯޓު: އިސްމާޢީލް ޝުޖާޢު ވ. ޔޫސުފް ރިޟާ [2021] SC 98
• ސުޕްރީމް ކޯޓު: ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލް ވ. ޢަލީ ނިފާޒް އަދި އިތުރު 3 ފަރާތެއް [2023] SC 60
• ސުޕްރީމް ކޯޓު: ޝަހީބް އިބްރާހީމް ވ. ޕްރޮސިކިއުޓަރ ޖެނެރަލްގެ އޮފީސް
• ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2022/SC-A/44
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-B12/70
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-B12/52
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-B12/71
• ހައިކޯޓުގެ ނަންބަރު 2023/HC-B12/53
• Barker v. Wingo, 407 U.S. 514 (1972)
• Doggett v. United States, 505 U.S. 647 (1992)